Lista wszystkich obiektów. Kliknij na jeden z nich, aby przejść do karty obiektu. Tematy umożliwiają selekcję eksponatów według kategorii pojęciowych. Po prawej stronie możesz zmienić ustawienie widoku listy.

Poniższe zestawienie ukazuje powiązanie między eksponatami w sposób niestandardowy. Punkty oznaczają eksponaty, a łączące je linie to powiązania między nimi według wybranych kategorii.

Wpisz daty krańcowe do okienek, aby wybrać interesujący Cię okres na osi czasu.

Wyświetlenia: 3664
(Głosy: 2)
Średnia ocena to 5.0 gwiazdek z 5.
Wydruk metryczki
Wydruk opisu

Opasek — gw. oposek — góralski, skórzany, ozdobny, szeroki trzos, zapinany na kilka metalowych klamer. Przedmiot pochodzi z podhalańskiej wioski Ząb (do 1965 roku nazwa wioski brzmiała Zubsuche). Wykonany został prawdopodobnie w wieku XIX, lecz jego wytwórca, miejsce wykonania i czas ostatniego użytkowania nie są znane. W 1961 roku został zakupiony do zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.

Więcej

Opasek — gw. oposek — góralski, skórzany, ozdobny, szeroki trzos, zapinany na kilka metalowych klamer. Przedmiot pochodzi z podhalańskiej wioski Ząb (do 1965 roku nazwa wioski brzmiała Zubsuche). Wykonany został prawdopodobnie w wieku XIX, lecz jego wytwórca, miejsce wykonania i czas ostatniego użytkowania nie są znane. W 1961 roku został zakupiony do zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Obecnie jest jednym z 63 opasków pozyskanych z terenu polskiego Podtatrza i jednym z 22 z kolekcji wytworzonych przed drugą wojna światową.
Wszystkie zgromadzone w Muzeum Tatrzańskim pasy są na swój sposób unikatowe. Różnią się pomiędzy sobą między innymi liczbą klamer, ich rodzajem i stronami mocowania do pasa, motywami zdobniczymi tłoczonymi w skórze, ozdobami metalowymi, bądź ich brakiem, a wreszcie liczbą kieszonek. Każdy z nich jest interesującym zabytkiem sztuki rymarskiej dokumentowanym w Muzeum Tatrzańskim od początku istnienia placówki. To właśnie opasek zakupiony w 1888 roku od Józefa Barana z Zakopanego przez Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego był pierwszym eksponatem w etnograficznej kolekcji.
Pasy na całej Słowiańszczyźnie należały do najważniejszych elementów ubioru. Wykonywano je z włókna oraz skóry.
Szerokie, skórzane pasy, bogato zdobione, spinane metalowymi klamrami były charakterystyczne głównie dla Karpat. W zależności od regionu określano je różnymi, własnymi nazwami.
Na Podhalu, gdzie niegdyś noszono je powszechnie, nazywano je oposkami.
Pasy bogato zdobione nosili dla parady bogaci gazdowie, skromniejsze zakładano na co dzień. Opaski pełniły różne funkcje. Używano ich do spinania odzieży (nie podtrzymywano nimi spodni — portek — do tego służyły węższe pasy), ale przede wszystkim z racji swej masywności i wysokości były osłoną dla ciała, zwłaszcza przy wykonywaniu ciężkich prac. Chroniły przed urazami, wzmacniały sylwetkę, izolowały od zimna i wilgoci. W znajdujących się w ich wnętrzu kieszeniach (od 1 do 3) noszono różne przedmioty: fajkę, miechór na tytoń, kozik, szydło, pieniądze. Te ostatnie, ukryte w wewnętrznej kieszeni, bez ściągnięcia pasa były niedostępne. Ta doskonała skrytka była wykorzystywana przez niektórych do przemycania węgierskiego tytoniu fajkowego — basiagu — używanego powszechnie przez górali. Pasterze natomiast chowali w opasku na przykład święcone zioła, które miały chronić i leczyć w chorobie.
Ten element odzienia odgrywał również ważną rolę w wierzeniach i praktykach magicznych. Opaskowi przypisywano często niezwykłą moc, na przykład poprzez fakt ukrycia w nim środka apotropeicznego (przykładowo drzazgi drewna świerkowego) lub odprawienie praktyk magicznych podczas jego wykonywania. Tego typu wierzenia szczególnie powszechne były wśród przebywających w górach pasterzy.
Na temat wytwarzania opasków na terenie Podhala zachowało się niewiele informacji. Nazwiska podhalańskich rymarzy znamy dopiero z okresu międzywojennego. Można przypuszczać, iż wcześniej wytwarzaniem tego elementu ubioru zajmowali się wiejscy samoucy, wytwórcy kierpców obeznani z obróbką skóry i pracownie rymarskie w miasteczkach, na przykład w Nowym Targu.
Największe centra specjalizujące się w wyrobach skórzanych znajdowały się po południowej stronie Tatr, na terenie dzisiejszej Słowacji. Wiemy, ze Podhalanie chętnie nabywali słowackie — głównie liptowskie — opaski i torby, zamawiając je bezpośrednio w warsztatach bądź kupując na targach, jarmarkach czy od wędrownych handlarzy. Po I wojnie światowej, w związku z odcięciem granicą słowackich centrów rzemieślniczych, rymarstwem zaczęli zajmować się wiejscy wytwórcy podhalańscy. Również wówczas pasterze podhalańscy nabywali opaski od pasterzy słowackich, wymieniając je na przykład na owce lub fajki wytwarzane w podhalańskim Ratułowie.
Opaski wykonywano z wyprawionej skóry bydlęcej. Po jej odpowiednim przygotowaniu wykrawano prostokątny płat skóry, który ewentualnie farbowano na czerwono, czarno lub pozostawiano w naturalnym kolorze. Czerwony kolor otrzymywały opaski wykonane z najlepszej skóry i te były najdroższe. Na czarno barwiono skórę posiadającą różne skazy.
W dalszym etapie wykrojony płat skóry składano potrójnie. Czyniono to w ten sposób, iż dwie równe części tworzyły zasadniczą część pasa, a trzecia, zbywająca, przełożona przez górną krawędź, tworzyła rodzaj klapy okrywającej lico opaska. Jej długość bywała różna. Przy takim złożeniu skóry powstawała obszerna, wewnętrzna kieszeń. Kolejną czynnością było wyznaczenie miejsc do przyszycia klamer oraz pasków do ich spinania. Klamry naszywano zazwyczaj z lewej strony, a rzemienie z prawej. Opaski posiadały od 3 do 6 klamer, które nabywano u wytwórców specjalizujących się w obróbce metalu. Wykonywano je najczęściej z mosiądzu, odlewając (starszy typ) lub wycinając z blachy. Zdobiono ażurowymi motywami oraz ornamentami wybijanymi za pomocą specjalnych stempli.
Od zaznaczonego miejsca przeznaczonego na przyszycie klamer wyznaczano długość klapy przedniej kieszonki. Następnie przystępowano do zdobienia pasa poprzez wycinanie lub dziurkowanie krawędzi, nabijanie metalowych ozdób, wykonywanie ornamentów za pomocą radełek i metalowych sztanc, a wreszcie ozdobne przewlekanie rzemieniem w tylnej części opaska. Końcowym etapem było przyszywanie klamer i rzemieni.
Opaski po ich wykonaniu były dodatkowo ozdabiane przez ich użytkowników, głównie pasterzy, którzy doczepiali do nich, łańcuszki, guziki z mundurów, medale i tym podobne.
Opaski, noszone niegdyś na Podhalu powszechnie, pod koniec XIX wieku zaczęły wychodzić z użycia. Nosili je jeszcze starsi mężczyźni, niechętnie nastawieni do wszelkich zmian, a także pasterze, w których stroju ostatecznie przetrwały. Do dziś utożsamiane są z tą grupą zawodową i od niej określane mianem opasków bacowskich.
Prezentowany pas jest wykonany z juchtu wołowego. Na skórze miejscami zachowały się ślady użycia czerwonego barwnika. Jak wspomniano, przedmiot nie ma ustalonej proweniencji, ale posiada cechy typowe dla opasków tak zwanych liptowskich. Może to oznaczać, iż został wytworzony w którymś ze słowackich warsztatów lub na przykład na Podhalu na wzór liptowskich wyrobów. Charakterystyczna jest więc jego wysokość (mieszcząca się w przedziale 14–22 cm), liczba klamer, która w liptowskich pasach wynosiła od 3 do 6, prostokątny kształt klapy osłaniającej przednią kieszeń, jej długość sięgająca niemal połowy wysokości opaska, a wreszcie plecionka rzemienna w tylnej części opaska wykonana gęstym, ukośnym ściegiem.
Opasek spięty jest czterema klamrami elipsowatego, podłużnego kształtu, wyciętymi z blachy mosiężnej, kształtowanymi na krawędziach i zdobionymi techniką wycinania oraz za pomocą radełek i metalowych stempli. Klamry tego kształtu noszą na Podhalu nazwę kukiełek. Wpływają one na ozdobność tego elementu ubioru, podobnie jak metalowe ćwieki w klapie przedniej kieszeni oraz wzdłuż krawędzi klapy 9 płata skóry) osłaniającej lico pasa z tyłu i z boków, rzemienna plecionka czy wreszcie motywy zbudowane z kropek, linii prostych i falistych, wytłoczone na skórze opaska.
Wśród ornamentów wyciśniętych na licu pasa szczególnie interesujące są dwie ośmioramienne gwiazdy znajdujące się po obu stronach zapięcia. Jest to motyw babki lancetowatej (Plantage lanceolata) powszechnie stosowanej w ziołolecznictwie. Ta ośmioramienna forma nawiązuje do kształtu liści rośliny skupiających się w przyziemną rozetę. Babka, posiadająca szerokie właściwości lecznicze, między innymi przyspieszające gojenie ran, była jedną z roślin noszonych przez pasterzy w kieszeniach opasków. Z czasem jej motyw stał się popularnym ornamentem wykorzystywanym przez rymarzy.

Opracowanie: Anna Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem), © wszystkie prawa zastrzeżone

Mniej

Opasek podhalański

Zdjęcia

Powiązania

Gra


Ostatnie komentarze:

Dodaj komentarz: