Lista wszystkich obiektów. Kliknij na jeden z nich, aby przejść do karty obiektu. Tematy umożliwiają selekcję eksponatów według kategorii pojęciowych. Po prawej stronie możesz zmienić ustawienie widoku listy.

Poniższe zestawienie ukazuje powiązanie między eksponatami w sposób niestandardowy. Punkty oznaczają eksponaty, a łączące je linie to powiązania między nimi według wybranych kategorii.

Wpisz daty krańcowe do okienek, aby wybrać interesujący Cię okres na osi czasu.

Wyświetlenia: 2571
(Głosy: 2)
Średnia ocena to 5.0 gwiazdek z 5.
Wydruk metryczki
Wydruk opisu

Kierpce (gw. kyrpce) tradycyjne obuwie Podhalan — wykonane z wyprawionej skóry bydlęcej, z długimi rzemieniami służącymi do ich mocowania. Pochodzą z podhalańskiej wsi Bukowina Tatrzańska, gdzie wykonano je na początku XX wieku. Ich wytwórca i czas ostatniego użytkowania nie są znane.

Więcej

Kierpce (gw. kyrpce) tradycyjne obuwie Podhalan — wykonane z wyprawionej skóry bydlęcej, z długimi rzemieniami służącymi do ich mocowania. Pochodzą z podhalańskiej wsi Bukowina Tatrzańska, gdzie wykonano je na początku XX wieku. Ich wytwórca i czas ostatniego użytkowania nie są znane.
W 1965 roku zostały zakupione do zbiorów Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Reprezentują typ kierpców niewzmocnionych dodatkową podeszwą. W związku z szybkim zużywaniem się tego rodzaju niepodzelowanego obuwia w zbiorach muzealnych zachowało się stosunkowo niewiele takich zabytków. Każda z zachowanych par, czasem pojedynczy but, jest na swój sposób niepowtarzalna. Różnią się pomiędzy sobą sposobem wyprawienia skóry, splatania nosków — tak zwanych kuf, wykańczania boków i napiętków, techniką mocowania do stopy, zdobnictwem bądź jego brakiem.
Kierpce to rodzaj obuwia znany na większości terytoriów południowej Słowiańszczyzny. Na Podhalu należą do najbardziej archaicznych elementów ludowego ubioru noszonego na co dzień.
Najstarsze kierpce nie posiadały dodatkowej podeszwy, nie były też zdobione. Zakładano je na onuce (onecki) — osłony nóg wykonane z kawałków lnianego płótna, a zimą z sukna. Kierpce męskie były zaopatrzone w długie rzemienie, a kobiece częściej w nawłoki, sznury skręcone z  wełny koloru brązowego. Za ich pomocą mocowano onuce do łydki, a następnie płytki but do stopy. Jeden z tradycyjnych sposobów mocowania kierpców męskich do nogi nosił nazwę „obuwać się po wirhu”. Polegał on na takim owijaniu onucy wokół stopy, by zachodziła na dolną część, kończących się na wysokości kostki, nogawek portek; tak nałożoną krępowano rzemieniem.
Kierpce początkowo wykonywano w ramach gospodarstwa domowego. Na każdy z butów przeznaczano jeden kawałek skóry, najczęściej bydlęcej, a w razie jej braku — świńskiej. W przeszłości jucht bydlęcy kupowano na targach bądź skórę wyprawiano w domu, używając do garbowania wywaru z kory drzew. Zdarzały się też kierpce wykonane z surowca niewyprawionego, które po namoknięciu radykalnie zmieniały rozmiar, z trudem nadając się dalszego użytkowania. Takie obuwie, uszyte z surowej skóry świńskiej — świńscoki — często nosili na hali pasterskiej juhasi — pasterze owiec. Otrzymywali je od swego chlebodawcy — bacy — jako jedną z form wynagrodzenia za pacę.
Kierpce szyto z kawałka skóry kształtem zbliżonego do prostokąta. Wzdłuż krawędzi nacinano rzemienie, którymi zszywano cały but, poczynając od spiczastego noska. Po uszyciu kształtowano go na drewnianej formie bądź wypychano twardą słomą.
W drugiej połowie XIX wieku kierpce zaczęto zdobić, wtedy też ich szyciem zaczęli się zajmować wyspecjalizowani kierpcorze, zwani również „krawcami od kierpców”. Początkowo zdobienie tego rodzaju obuwia polegało na wytłaczaniu w skórze ornamentów za pomocą specjalnych stempli. W okresie międzywojennym upowszechniło się nabijanie powierzchni buta metalowymi ćwiekami — cenckami. W tym też czasie kierpce zaczęto wzmacniać dodatkową podeszwą, obcasem oraz wyścielać futrówką. Tak ozdobione i podzelowane pełniły już tylko funkcję obuwia paradnego, zakładanego zresztą coraz rzadziej.
Kierpce były tym elementem góralskiego stroju, który najwcześniej wyszedł z użycia, zastąpiony przez obuwie pochodzenia fabrycznego. Proces ten rozpoczął się pod koniec XIX wieku, a w okresie międzywojennym przybrał na sile. W czasie II wojny światowej, ze względu na kłopoty z zaopatrzeniem w buty, wzrósł popyt na kierpce, które często wykonywano z gorszych gatunków skór. Ponowne zapotrzebowanie na ten typ regionalnego obuwia, w jego ozdobnej formie, pojawiło się w latach 60. XX wieku, głównie ze strony zespołów folklorystycznych, z czasem także indywidualnych użytkowników. Również współcześnie do stroju podhalańskiego noszonego wyłącznie od święta kobiety zakładają kierpce, a mężczyźni kierpce bądź wysokie buty z cholewami.
Każdy z będących przedmiotem opisu kierpców jest wykonany z jednego kawałka skóry. Rzemienie użyte do zszycia butów nacięte są z dwóch przeciwnych stron materiału.
Kufa kierpca oraz jego boki są połączone dwoma szerokim, długimi paskami skóry, wykrojonymi w ten sposób, iż koniec nacięcia wypada na czubek buta. Oba krzyżują się z sobą w nosku, tworząc rodzaj warkoczyka. Te same rzemienie, przewleczone przez szereg nacięć w bokach buta, łączą je z kufą. Napiętek do 1/3 swej wysokości zszyty jest innym, pojedynczym paskiem, naciętym w tylnej części buta.
Kierpce zdobione są wycinanymi na krawędziach ząbkami, wybitymi za pomocą metalowych stempli gwiazdami i kropkami, a także liniami wykonanymi radełkiem.
Rzemienie służące do mocowania kierpców do stopy sporządzone są z przeciętego wzdłuż, długiego paska skórzanego. W ten sposób na ich krawędziach znajduje się szereg półkolistych nacięć powstałych po rozcięciu dziurek. Na końcu każdego z rzemieni znajduje się otwór — kosiłka — uzyskany przez rozcięcie skóry. Takie otwory są również po obu stronach pięty oraz przodu buta.
Chcąc przymocować kierpce do stopy, przewlekano rzemień przez dziurkę wyciętą w jego przeciwnym końcu. Utworzoną w ten sposób pętlę zakładano na łydkę, mniej więcej w połowie jej wysokości, i zaciskano, a następnie owijano ciasno paskiem nogę. W dalszej kolejności rzemień przewlekano przez kosiłki znajdujące się na pięcie, a na koniec z przodu  buta, czyli na narcie — podbiciu stopy. W ten sposób onuce oraz płytkie w swym kroju kierpce dobrze trzymały się stopy.

Opracowanie: Anna Kozak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem), © wszystkie prawa zastrzeżone 

Mniej

Kierpce męskie podhalańskie

Zdjęcia

Powiązania

Gra

Zobacz też


Ostatnie komentarze:

Dodaj komentarz: