Lista wszystkich obiektów. Kliknij na jeden z nich, aby przejść do karty obiektu. Tematy umożliwiają selekcję eksponatów według kategorii pojęciowych. Po prawej stronie możesz zmienić ustawienie widoku listy.

Poniższe zestawienie ukazuje powiązanie między eksponatami w sposób niestandardowy. Punkty oznaczają eksponaty, a łączące je linie to powiązania między nimi według wybranych kategorii.

Wpisz daty krańcowe do okienek, aby wybrać interesujący Cię okres na osi czasu.

Wyświetlenia: 3459
(Głosy: 2)
Średnia ocena to 5.0 gwiazdek z 5.
Wydruk metryczki
Wydruk opisu

Najstarsza wzmianka o racjonale biskupów krakowskich znajduje się w Kalendarzu Krakowskim, gdzie pod rokiem 1347 zapisano: obiit Johannes Grotkonis episcopus famosus Cracoviensis, qui [...] racionale quod vocatur alio nomine palium beati Petri, a sede apostolica impetravit (z łac.: „zmarł Jan Grotowic sławnej pamięci biskup krakowski, który […] uzyskał w Stolicy Piotrowej przywilej używania racjonału, zwanego inaczej płaszczem św. Piotra”). W biogramie Grotowica zamieszczonym w Vitae episcoporum cracoviensium Jan Długosz (zm. 1480) opisał okoliczności, w jakich doszło do uzyskania przywileju używania racjonału. Według kronikarza stało się to w czasie pobytu biskupa w Awinione na dworze papieża Benedykta XII w roku 1341.

Więcej

Najstarsza wzmianka o racjonale biskupów krakowskich znajduje się w Kalendarzu Krakowskim, gdzie pod rokiem 1347 zapisano: obiit Johannes Grotkonis episcopus famosus Cracoviensis, qui [...] racionale quod vocatur alio nomine palium beati Petri, a sede apostolica impetravit (z łac.: „zmarł Jan Grotowic sławnej pamięci biskup krakowski, który […] uzyskał w Stolicy Piotrowej przywilej używania racjonału, zwanego inaczej płaszczem św. Piotra”). W biogramie Grotowica zamieszczonym w Vitae episcoporum cracoviensium Jan Długosz (zm. 1480) opisał okoliczności, w jakich doszło do uzyskania przywileju używania racjonału. Według kronikarza stało się to w czasie pobytu biskupa w Awinione na dworze papieża Benedykta XII w roku 1341. Na podstawie przykładów innych diecezji możemy przypuszczać, że papieski przywilej potwierdzony był odpowiednim dokumentem. Domniemaną treść bulli dla Krakowa możemy odtworzyć na podstawie dokumentu wydanego w roku 1133 przez Innocentego II dla diecezji Paderborn. Papież przyznaje w nim prawo noszenia racjonału, powołując się na godności Mojżesza i Aarona. Biskupi Paderborn mogli używać tego dystynktorium wyłącznie na terenie swojej diecezji w określone święta (Bożego Narodzenia, Objawienia Pańskiego, Wielki Czwartek i Piątek, Wniebowstąpienia, Zesłania Ducha Świętego, Wszystkich Świętych, Narodziny Jana Chrzciciela, św. św. Piotra i Pawła i wszystkie święta maryjne), a także w czasie konsekracji kościołów w obrębie własnej diecezji, przy wyświęcaniu kapłanów, w rocznicę dedykacji katedry oraz w święto miejscowego patrona – św. Liboriusza.
Katalogu biskupów krakowskich opracowanym przez Jana Długosza, w biogramie Lamberta zwanego Sułą znajduje się informacja o powodach używania racjonału przez krakowskich biskupów. Wedle tego zapisu racjonał jest honorową odznaką noszoną w zastępstwie paliusza, na pamiątkę utraconej godności metropolitalnej Krakowa. Źródłem tego przywileju stała się więc ugruntowana w średniowieczu tradycja o istnieniu niegdyś w Krakowie stolicy arcybiskupiej. Jej początków historycy szukają w stwierdzeniu Galla Anonima, że za Bolesława Chrobrego Polska miała „dwóch metropolitów wraz z podległymi im sufraganami”. Oprócz owej tradycji historiograficznej, jedynym świadectwem dawnego statusu krakowskiej diecezji był właśnie racjonał, który porównywano do paliusza – oznaki władzy metropolitalnej w Kościele. Ślady takiej jego interpretacji zachowały się w opisach inwentarzowych skarbca krakowskiej katedry, np. Rationale seu Pallius (Racjonał, albo paliusz) w roku 1563, a także w relacjach o stanie diecezji, przesłanych do Stolicy Apostolskiej przez biskupów Andrzeja Stanisława Kostkę Załuskiego i Kajetana Sołtyka. W roku 1751 Załuski zapisał, że katedra krakowska posiada rationale in forma distincta a pallio archiepiscopali confectum ex margaritis [...], quo in memoriam archiepiscopalis olim dignitatis episcopi loci in maioribus festivitatibus uti consueverant (z łac.: „racjonał w kształcie różnym od paliusza arcybiskupiego z pereł haftowany […], który na pamiątkę niegdysiejszej godności arcybiskupiej biskupi tego miejsca używają przy największych świętach”). W relacji Sołtyka z roku 1765 racjonał został wymieniony wśród szczególnych przywilejów biskupstwa krakowskiego: prawa do pierwszego miejsca w senacie po arcybiskupach, prawa konsekracji prymasa, godności kanclerza Akademii Krakowskiej i godności księcia siewierskiego wraz ze wszelkimi prawami z tym związanymi.
Tradycja krakowskiego racjonału wydaje się szczególnie podobna do tradycji biskupstwa w Eichtätt. W żywocie tamtejszej patronki – św. Walburgi – pióra Filipa von Ratsamhausen (przed r. 1322) znajdujemy informację, że arcybiskup Moguncji św. Bonifacy mianował św. Willibalda pierwszym sufraganem metropolii, przyznając mu stolicę w Eichstätt i nadając mu też godność kanclerza całej archidiecezji. Dla potwierdzenia znaczenia w episkopacie niemieckim ten, który: primum post Archiepiscopum locum obtineret (z łac.: „otrzymał pierwsze miejsce po arcybiskupie”), cieszył się też przywilejem noszenia racjonału. 
Jan Długosz, pisząc obszernie w Rocznikach sławnego Królestwa Polskiego o fundacjach królowej Jadwigi Andegaweńskiej, wspomina: Haec Cracoviensi ecclesiae casulam, cruce margaritis et lapidibus pretiosis intextam, et rationale margaritis plenam, reliquit (z łac. „Ta Kościołowi krakowskiemu ornat z krzyżem wyszytym perłami i kamieniami szlachetnymi oraz racjonał szyty perłami, zostawiła”). Fundację Jadwigi poświadczają jednak – w pierwszym rzędzie – napis i herby na samym racjonale. Aleksander Przezdziecki, a w ślad za nim większość badaczy, uznała, że wykonano go najwcześniej w roku 1384, kiedy to Jadwiga przybyła do Krakowa, a nie później niż w roku 1385, bowiem brak na nim odniesienia do Władysława Jagiełły. Ks. Bolesław Przybyszewski sugerował, że racjonał mógł być wotum koronacyjnym Jadwigi dla katedry. Jedynie Ewa Śnieżyńska-Stolot przyjęła datowanie na lata ok. 1394-1395 i związała je z wymienianymi wówczas w źródłach hafciarzami królowej, Klemensem i Janem. Brak jest źródeł pisanych, które mogłyby wątpliwości te rozstrzygnąć w sposób jednoznaczny, istnieje jednak kilka przesłanek, które mogą posłużyć do hipotetycznego datowania dystynktorium. Zakładając, że pierwotny układ zewnętrznych wstęg nie został zmieniony, na każdej z nich powtórzono herb Węgier i Polski (w takiej właśnie kolejności heraldycznej). Napis fundacyjny sformułowano tak, że obok siebie znalazły się określenia: HEDVIGIS (nad herbem Polski) i LODOVICI (nad herbem Węgier) z jednej strony oraz REGINA (nad herbem Polski) i FILIA REGIS (nad herbem Węgier) z drugiej strony. Wskutek długotrwałych działań dyplomatycznych mających zapewnić sukcesję po Ludwiku Wielkim (Węgierskim), jesienią roku 1383 Jadwiga zaczęła być oficjalnie tytułowana: „następczynią w Królestwie Polskim pana Ludwika, wymienionego króla, prawdziwą i uprawnioną, oraz dziedziczką Królestwa Polskiego”. Wydaje się więc, że sposób rozmieszczenia napisów na racjonale podkreśla andegaweńską sukcesję na polskim tronie. Od roku 1320 specyfika polskich koronacji polegała na tym, że dokonywał ich prymas poza swoją archikatedrą w Gnieźnie. Szczególnie ważną rolę w utwierdzeniu takiego obyczaju odegrała koronacja Ludwika Wielkiego w roku 1370. Silne stronnictwo panów wielkopolskich żądało wówczas, aby ceremonia ta odbyła się w Gnieźnie, na co Ludwik odpowiedział, że: „nie wprowadzi żadnych zmian do pierwotnego zwyczaju przestrzeganego w stosunku do dziadka i wuja i w niczym nie uchybi prawu zdobytemu przez katedrę krakowską i miasto Kraków”. Wydaje się więc bardzo prawdopodobne, że ofiarowanie racjonału było kolejnym potwierdzeniem praw krakowskiego Kościoła, wyrażonym dobitnie przez córkę i następczynię Ludwika Wielkiego z okazji jej koronacji.
Najstarszy dokładny opis racjonału z roku 1563 brzmi: Rationale seu Pallius ex margarithis minutis confectus cum armis Regni Poloniae et Regni Hungariae, cum textu aureis filis extexto doctrina veritas et prudens simplictas Regina Hedvigis filia Lodovici (z łac.: „Racjonał, albo paliusz szyty w całości drobnymi perłami z herbami Królestwa Polskiego i Królestwa Węgier, z napisem wyszywanym złotą nicią: doktryna, prawda i skromna prostota Królowa Jadwiga córka Ludwika”). Zamieszczony obok dopisek: reformatus est („odnowiony jest”), poświadcza, że został on naprawiony przed rokiem 1586. Następny inwentarz – z tego właśnie roku – podaje, że stan zachowania racjonału jest dobry: integer .Inwentarz z roku 1620 notuje: Palius Gemmis per totum ornatus habetur integer antea per Rm. Radziwilum postmodum vero per Tilicium reformatus (z łac.: „Niewiele pereł pozostało na miejscach, niegdyś przez czcigodnych Radziwiłła i Tylickiego naprawiony”). Wynika z tego, że kolejne naprawy miały miejsce za rządów biskupów Jerzego Radziwiłła (1591–1600) i Piotra Tylickiego (1607–1616). Nowożytny krój liter, kształt tarcz herbowych i stylizacja wypełniających je figur wskazują, iż w obecnym kształcie racjonał powstał u schyłku XVI lub na początku XVII stulecia. Niestety, żaden zapis nie precyzuje zakresu kolejnych reperacji przeprowadzanych w stosunkowo krótkich odstępach czasu. Także charakter dekoracji bez wyraźnych cech stylowych uniemożliwia precyzyjne datowanie dystynktorium. Restauracja uszkodzonego długim i intensywnym użytkowaniem racjonału była zapewnie tak gruntowna, że obecny przedmiot jest nowożytną kopią średniowiecznego, tak co do kształtu, jak i treści ideowych. Zachowano zasadnicze, konstytutywne cechy oryginału, modernizując jednocześnie krój liter i styl dekoracji. Elementem łączącym obecny racjonał z pierwowzorem jest też zapewne duża część użytych wtórnie pereł. Skutkiem omawianego przekształcenia jest też niezgrabne skrócenie słowa Temperantia rozdzielonego pomiędzy dwie wstęgi (TERI AN). Poza tym, naramiennik zawierający słowa DOCTRINA VERITAS TERI został wszyty odwrotnie, przez co ów skrót jest trudny do odczytania (jego obydwie części znalazły się – na skos po dwóch stronach racjonału). Wydaje się, że błędne wszycie naramiennika miało miejsce nie w czasie wspomnianej gruntownej restauracji, ale którejś z kolejnych. Na pewno nastąpiło to przed połową wieku XIX, gdyż w sławnej publikacji Przeździeckiego i Rastawieckiego (Wzory Sztuki Średniowiecznej w Polsce) odnotowano stan identyczny z dzisiejszym. W relacji o stanie diecezji krakowskiej, przesłanej do Rzymu przez biskupa Sołtyka (1765) znalazł się zapis o idealnym stanie zachowania racjonału, tak godnym podziwu, że graniczącym niemal z cudem. W roku 1880 z inicjatywy ks. Ignacego Polkowskiego, sumptem krakowskiej Kapituły Katedralnej, przeprowadzono gruntowną restaurację racjonału (uzupełnienie przeszło 400 brakujących perełek, wprowadzenie nowej podszewki z białego adamaszku, wymiana frędzli z plecioną siateczką na prostą). W czasie II wojny światowej racjonał przechowywany był w pałacu biskupim przy ul. Franciszkańskiej 3 i powrócił do katedry dopiero 30 lipca 1945 roku. Zapewne już po II wojnie światowej dokonano wymiany białej podszewki o której wspomina ks. Kruszyński na obecną z czerwonego adamaszku. Obecnie racjonał nadal pełni swoją pierwotną funkcję, choć od roku 1925 Kraków stał się faktyczną metropolią Kościoła. Aż dwukrotnie, w latach 1979 i 1983 ubrał go w czasie krakowskich celebracji liturgicznych papież Jan Paweł II, co z punktu widzenia historii liturgii stanowi ewenement.

Opracowanie: dr hab. Marek Walczak (Instytut Historii Sztuki UJ), Redakcja WMM, © wszystkie prawa zastrzeżone

Wybrana bibliografia:
Alexander Przeździecki, Edward Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec w. XVII w dawnej Polsce, Warszawa–Paryż 1853–1860, tabl. H.
August Essenwein, Die mittelalterlichen Kunstdenkmale der Stadt Krakau, Leipzig 1869, s. 181–182, il. 100.
Tadeusz Kruszyński, Racjonał z daru królowej Jadwigi w skarbcu katedry wawelskiej, „Skarbiec katedry wawelskiej i Muzeum Metropolitalne”, z. 2, Kraków 1927.
Adam Bochnak, Julian Pagaczewski, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków 1959, s. 209–211.
Klemens Honselmann, Das Rationale der Bischöfe, Paderborn 1975, poz. 6, 7.
Relacje o stanie diecezji krakowskiej 1615–1765, wyd. Wiesław Müller, „Materiały źródłowe do dziejów Kościoła w Polsce”, t. 7, Lublin 1978.
Michał Rożek, Skarbiec katedry na Wawelu, Kraków 1978.
Ewa Śnieżyńska-Stolotowa, Artistic Patronage of the Hungarian Angevins in Poland, „Alba Regia”, XXII (1985), s. 24–25.
Krzysztof J. Czyżewski, Muzeum Katedralne na Wawelu, Kraków 1995.
Orzeł Biały  700 lat herbu polskiego, katalog wystawy w Zamku Królewskim w Warszawie, 26.06–15.10.1995red. nauk. Przemysław Mrozowski, Marek Makowski, Warszawa 1995.
Błogosławiona Jadwiga królowa w oczekiwaniu na kanonizację, katalog wystawy w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie, red. Józef A. Nowobilski, Kraków 1997.
Bolesław St. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 1, Kraków 1998, s. 470.
Krzysztof J. Czyżewski, Marek Walczak, Racjonał biskupów Krakowa, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji PAU, Oddział Krakowski”, za rok 2001. 
Marek Walczak, Racjonał biskupów krakowskich, [w:] Wawel 1000-2000, t. I: Katedra krakowska – biskupia, królewska, narodowa, katalog wystawy w Muzeum Katedralnym na Wawelu, 05–09.2000, red. Magdalena Piwocka, Dariusz Nowacki, Kraków 2000, kat I/188, s. 214–215, il. 252.

Mniej

Racjonał biskupów krakowskich

Zdjęcia

Powiązania

Gra


Ostatnie komentarze:

Dodaj komentarz: