Lista wszystkich obiektów. Kliknij na jeden z nich, aby przejść do karty obiektu. Tematy umożliwiają selekcję eksponatów według kategorii pojęciowych. Po prawej stronie możesz zmienić ustawienie widoku listy.

Poniższe zestawienie ukazuje powiązanie między eksponatami w sposób niestandardowy. Punkty oznaczają eksponaty, a łączące je linie to powiązania między nimi według wybranych kategorii.

Wpisz daty krańcowe do okienek, aby wybrać interesujący Cię okres na osi czasu.

Wyświetlenia: 2261
(Głosy: 2)
Średnia ocena to 5.0 gwiazdek z 5.
Wydruk metryczki
Wydruk opisu

W inwentarzu katedry na Wawelu z roku 1563 skrzyneczka została odnotowana jako wymagające naprawy repozytorium na relikwie różnych świętych, noszone w procesjach na feretronie podczas tzw. dni krzyżowych (trzy dni poprzedzające uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego). Była ona wówczas przechowywana w większej skrzynce – relikwiarzu. Zapewne po roku 1620, w bliżej nieznanych okolicznościach, została ukryta – wraz z dwoma innymi relikwiarzami – w schowku w katedrze krakowskiej. Odnaleziono ją dopiero przez przypadek w czasie wizytacji przeprowadzonej przez biskupa krakowskiego Albina Dunajewskiego w dniu 18 marca 1881 roku.

Więcej

W inwentarzu katedry na Wawelu z roku 1563 skrzyneczka została odnotowana jako wymagające naprawy repozytorium na relikwie różnych świętych, noszone w procesjach na feretronie podczas tzw. dni krzyżowych (trzy dni poprzedzające uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego). Była ona wówczas przechowywana w większej skrzynce – relikwiarzu. Zapewne po roku 1620, w bliżej nieznanych okolicznościach, została ukryta – wraz z dwoma innymi relikwiarzami – w schowku w katedrze krakowskiej. Odnaleziono ją dopiero przez przypadek w czasie wizytacji przeprowadzonej przez biskupa krakowskiego Albina Dunajewskiego w dniu 18 marca 1881 roku. Umieszczono ją w głównej szafie skarbca katedralnego, który otrzymał właśnie nową aranżację dzięki księdzu Ignacemu Polkowskiego, mianowanemu w roku 1877 podkustoszym katedralnym. Ta nowa szafa, zaprojektowana przez Polkowskiego na wzór architektury kaplicy Zygmuntowskiej, umożliwiała eksponowanie najcenniejszych przedmiotów ze skarbca i ich udostępnianie chętnym. Trzeba nadmienić, że był to pierwszy i jedyny wówczas skarbiec kościelny w Polsce, udostępniany w celach „turystycznych” – w poniedziałki, środy i piątki o godz. 10.00 rano w grupach co najmniej dwunastoosobowych. To właśnie dzięki Polkowskiemu, który przygotował też nowoczesny, jak na owe czasy, katalog skarbca wawelskiego, skrzyneczka stała się znana nie tylko w Polsce. W roku 1986 była ona konserwowana w krakowskiej pracowni Wojciecha Bochnaka; wypożyczano ją także na wiele wystaw w kraju u zagranicą.

 
Opracowanie: dr hab. Marek Walczak (Instytut Historii Sztuki UJ), Redakcja WMM, © wszystkie prawa zastrzeżone

 

Mniej

Zasady miłości dworskiej

W późnym średniowieczu niebywały wpływ na kształtowanie kultury dworu miały popularne romanse i poematy rycerskie, a także legendy z Północy. Na ich podstawie kształtowała się dworska obyczajowość, w której istotny aspekt stanowiło wyobrażenie ideału miłości. Jego odbiciem były zaś ceremonie gloryfikujące postać damy. Dekoracja skrzyneczki z drugiej ćwierci XIV wieku jest poniekąd wykładnią średniowiecznego światopoglądu skupionego wokół miłości dworskiej, która – co ciekawe – stanowiła problem natury etycznej. Moralistyczno-dydaktycznie nacechowana tematyka, mająca źródła literackie, przywoływała dobre i złe przykłady postępowania, budując zasady właściwych zachowań.

Więcej

W późnym średniowieczu niebywały wpływ na kształtowanie kultury dworu miały popularne romanse i poematy rycerskie, a także legendy z Północy. Na ich podstawie kształtowała się dworska obyczajowość, w której istotny aspekt stanowiło wyobrażenie ideału miłości. Jego odbiciem były zaś ceremonie gloryfikujące postać damy. Dekoracja skrzyneczki z drugiej ćwierci XIV wieku jest poniekąd wykładnią średniowiecznego światopoglądu skupionego wokół miłości dworskiej, która – co ciekawe – stanowiła problem natury etycznej. Moralistyczno-dydaktycznie nacechowana tematyka, mająca źródła literackie, przywoływała dobre i złe przykłady postępowania, budując zasady właściwych zachowań.

Wieko: zabawy dworskie
Scena środkowa: turniej rycerski
Pojedynek był niezwykle istotnym elementem średniowiecznej kultury rycerskiej. Na dworach organizowano specjalne zawody, które sprawdzały umiejętności rycerzy. Sama walka dedykowana była damom, które bacznie śledziły rozgrywające się przed ich oczami potyczki. Popularną formą rozrywki podczas turniejów było również odgrywanie różnych scen zaczerpniętych z romansów rycerskich.

Scena po lewej: zdobycie zamku miłości
Zabawa ta polegała na wybudowaniu prowizorycznej konstrukcji będącej tytułowym zamkiem miłości, w którym zamykano damy. Rycerze, wykorzystując wyłącznie kwiaty, mieli za zadanie sforsować konstrukcje i uwolnić uwięzione.

Zamek wieka: otrzymanie klucza do zamku
Wysiłek rycerzy został wynagrodzony – otrzymali klucz do zamku miłości w celu oswobodzenia dam.

Scena po prawej: zaloty
Każdy z rycerzy uwalniał damę swego serca, a następnie zalecał się do niej. Scena prezentuje różne okoliczności i metody służące okazaniu względów damie, na przykład podczas wspólnej przejażdżki czy rejsu łódką.

Ścianka frontowa: miłość pożądliwa versus miłość prawa
Dwie sceny po lewej: Arystoteles i Filis
Moralizatorska anegdota opowiada historię Arystotelesa, który pouczał Aleksandra, aby ten porzucił swoją kochankę Filis, gdyż przez nią zaniedbuje obowiązki władcy. Aleksander, aby ośmieszyć nauczyciela uknuł razem z nią intrygę. Zaaranżował spotkanie Arystotelesa i Filis w ogrodzie, gdzie piękna kobieta uwiodła mędrca, ten zaś zakochał się w niej do tego stopnia, że pozwolił Filis jeździć na własnym grzbiecie, czemu przyglądał się z zadowoleniem Aleksander.

Dwie sceny po prawej: Pytam i Tysbe
Historia zakochanych zaczerpnięta została z Przemian Owidiusza. Pyram i Tysbe byli sobie bliscy od dziecka, jednak pochodzili z dwóch zwaśnionych rodzin, co zmusiło ich do potajemnych spotkań. Podczas jednej ze schadzek, gdy Tysbe czekała na ukochanego, pojawił się lew, przed którym skryła się na drzewie, gubiąc przy tej okazji płaszcz. Gdy przybyły na miejsce Pyram ujrzał lwa rozszarpującego płaszcz ukochanej, pomyślał, że zginęła i z rozpaczy przeszył swoje ciało mieczem. Tysbe, widząc to, zabiła się zaraz po ukochanym tym samym ostrzem.

Ścianka tylna: uznanie rycerskiej obrony damy
Dwie sceny po lewej: Lancelot
Lancelot był najznamienitszym z rycerzy Okrągłego Stołu. Jego imię rozsławiły przygody, które przeżył w trakcie poszukiwań porwanej królowej Ginewry, żony króla Artura, znane z Legend arturiańskich. Sceny ze skrzyneczki przedstawiają pojedyncze epizody z jego historii, a mianowicie próby, przez które musiał przejść waleczny rycerz, chcąc odnaleźć ukochaną królową. Były to: walka z lwem oraz przejście przez most mieczowy.

Dwie sceny po prawej: Gauvain
Gauvain był siostrzeńcem króla Artura, którego również znamy z legend rycerzy Okrągłego Stołu. Podczas wyprawy w poszukiwaniu świętego Graala spotkało go wiele niezwykłych przygód. Jedną z nich ilustrują sceny skrzyneczki. Otóż Gauvain zatrzymał się w zaczarowanym zamku, którego gospodarz ofiarował mu gościnę. Rycerz rozważnie położył się spać w zbroi, dzięki czemu przeżył noc, ponieważ jego łoże okazało się pełne ostrych mieczy. Gdy udało mu się ujść cało – w komnacie pojawił się lew, z którym był zmuszony stoczyć walkę. Wysiłki Gauvaina nie były jednak daremne, gdyż dzięki nim uwolnił damy uwięzione w zamku.

Lewy bok: miłość fałszywa versus miłość czysta (platoniczna)
Scena po prawej: Tristan i Izolda
Historia nieszczęsnej miłości Tristana i Izoldy cieszyła się w średniowieczu niezwykłą popularnością. Kochankowie, połączeni uczuciem dzięki magii, spotykali się potajemnie. Gdy król Marek, mąż Izoldy dowiedział się o tym, postanowił ich podsłuchiwać podczas kolejnej schadzki. Tristan i Izolda szczęśliwie zobaczyli odbitą w tafli wody głowę króla, który ukrył się na drzewie, dzięki czemu przeprowadzili niewinną rozmowę, rozwiewając jego podejrzenia.  

Scena po lewej: polowanie na jednorożca
Legendy związane z jednorożcem zaczerpnięte z Physiologusa – antycznego traktatu, były w średniowieczu niebywale żywe i powtarzane w bestiariach. Jednorożec symbolizował czystość, stąd – według wierzeń – mogła go ujarzmić wyłącznie dziewica, bowiem zwierzę spoczywało przy jej boku, kładąc głowę na łonie. Dopiero wówczas mogli zbliżyć się do niego myśliwi, aby go pochwycić. Opowieści związane z magicznymi właściwościami jednorożca zyskały głęboką symbolikę chrześcijańską, jednak w kontekście platonicznej miłości dworskiej zwierzę to uosabiało średniowieczną kochankę.

Prawy bok: walka ze złych pobudek versus walka dla prawego celu
Scena po prawej: Enyas
Postać starego rycerza Enyasa znana jest z romansów rycerskich, takich jak Lancelot czy Tristram. Omawiane przedstawienia ukazują epizod, w którym Enyas ratuje dziewczynę z rąk dzikiego człowieka. Po tym wszystkim oboje spotykają młodego rycerza, który chce się pojedynkować z nim o dziewczynę. Enyas, będąc pewnym jej decyzji, postanawia dać jej wybór. Dziewczyna jednak odrzuca starca na rzecz młodego rycerza, co prowokuje Enyasa do podjęcia z nim walki. Pokonując przeciwnika, stary rycerz porzuca dziewczynę w lesie.

Scena po lewej: Galahad
Galahad to syn Lancelota i czarodziejki-opiekunki świętego Graala. Był on jednym z rycerzy Okrągłego Stołu, którego historia skupiła się wokół poszukiwań Graala, a który jako najgodniejszy spośród towarzyszy, zdobył go. W trakcie tej podróży spotykały go różne przygody, w tym walka z siedmioma rycerzami, których pokonując uwolnił dziewczęta uwięzione w zamku. Scena na skrzyneczce obrazuje moment powitania Galahada przez starca i wręczenia mu klucza do niniejszego zamku.

Sceny powstałe w oparciu o te same źródła literackie i obyczaje dworskie od XIV wieku dekorowały przedmioty życia codziennego wykonywane z kości słoniowej głównie przez warsztaty paryskie, były to przede wszystkim skrzyneczki lub oprawy lusterek. Ich liczne przykłady, z kolekcji instytucji z całego świata zgromadzone zostały na stronie projektu Gothic Ivories.

Opracowanie: Paulina Kluz (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

 Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:
Agnieszka Łaguna, Gotycka skrzyneczka z kości słoniowej w Skarbcu katedralnym na Wawelu, „Studia Waweliana”, t. VI–VII (1997/1998), s. 5–28;
Marek Walczak, Skrzyneczka, [w:] Wawel 1000-2000, t. 1: Katedra Krakowska – biskupia, królewska, narodowa, katalog wystawy w Muzeum Katedralnym na Wawelu, 05–09.2000, red. Magdalena Piwocka, Dariusz Nowacki, Kraków 2000, kat. I/12, s. 43–45.

Mniej

O historii przechowywania relikwii

Historię średniowiecznych relikwiarzy rozpoczyna 62. dekret IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, na którym podniesiona została kwestia przechowywania świętych relikwii. Miały być one czczone i prezentowane jedynie w osłaniających je relikwiarzach. Sprawiło to, że w ciągu wieków relikwiarze zaczęły...

Więcej

Historię średniowiecznych relikwiarzy rozpoczyna 62. dekret IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, na którym podniesiona została kwestia przechowywania świętych relikwii. Miały być one czczone i prezentowane jedynie w osłaniających je relikwiarzach. Sprawiło to, że w ciągu wieków relikwiarze zaczęły przybierać najrozmaitsze formy.
Najpopularniejszą stał się krzyż relikwiarzowy wykonany ze szlachetnych kruszców, inkrustowany drogimi kamieniami. Powszechne były również formy architektoniczne przypominające bogato zdobione, miniaturowe skrzynki, domki czy kapliczki.
Relikwiarze zaczęły także przyjmować formy antropomorficzne. Powstały relikwiarze w kształcie ludzkich części ciała oraz hermy. Intersujące jest pochodzenie herm, których historia sięga aż czasów antycznych. Herma — z języka greckiego ἕρμα — początkowo odnosiła się do przedstawień popiersia lub głowy Hermesa zwieńczających czworokątny słupek zwężony u dołu. W Grecji do V wieku p.n.e. na hermie umieszczano również wyobrażenie fallusa. Późniejsze hermy obejmują także przedstawienia innych bogów i herosów. W cesarskim Rzymie rzeźbione lub odlane z brązu głowy i popiersia stanowiły powszechne wyposażenie domów bogatych rodów patrycjuszowskich, a także były noszone w konduktach żałobnych. Popiersia ustawiano również wzdłuż dróg i na rogach ulic.
W XIV-wiecznej Kolonii wykształcił się najpopularniejszy średniowieczny typ herm, określany jako Ursulabüste: wykonany z drewna, w formie popiersia młodej kobiety, z ażurowym okulusem umożliwiającym wiernym oglądanie relikwii. Jego nazwa pochodzi od świętej Urszuli, która według jednej z legend średniowiecznych była bretońską księżniczką zamordowaną z Jedenastoma Tysiącami Dziewic przez Hunów w Kolonii. Zdarzenie to stanowiło punkt zwrotny podczas oblężenia miasta, które dzięki ich ofierze ocalało. Święta wraz z pozostałymi męczennicami została pochowana w Kolonii, skąd zaczął się rozprzestrzeniać jej kult. Relikwie Urszuli i jej towarzyszek zaczęto sprzedawać lub rozsyłać do innych ośrodków religijnych w Europie, co zwiększyło zapotrzebowanie na hermy relikwiarzowe.
Zgodnie z XIV-wieczną tradycją hermy ustawiano na ołtarzach. Mogły stanowić wypełnienie predelli retabulum, jako pojedyncze formy lub zespoły złożone z kilku przedstawień. Często wykonywano specjalne nastawy ołtarzowe pełniące zarazem funkcję szaf na relikwiarze. To rozwiązanie uznano z czasem za kanoniczne dla wszelkich relikwiarzy umieszczanych w nastawach ołtarzowych. Relikwiarze związane z ołtarzami miały przypominać o świętych męczennikach, a także podkreślały stworzenie ciała ludzkiego „na obraz i podobieństwo” oraz wiarę w zmartwychwstanie ciała do życia wiecznego.
Pierwotnie relikwiarze hermowe zawierały relikwie czaszki, później jednak stanowiły oprawę dla różnych fragmentów ciała świętych. Obecnie hermy często nie zawierają już relikwii, ale w dalszym ciągu należą do tradycji kultu świętych.
 

Opracowanie: Redakcja WMM,
Licencja Creative Commons

 Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Zobacz:
Relikwiarz  oprawa świętości
Relikwiarz ręki św. Stanisława
Gotycka herma relikwiarzowa

Mniej

Skrzyneczka królowej Jadwigi

Zdjęcia

Powiązania

Gra


Ostatnie komentarze:

Dodaj komentarz: