List of all exhibits. Click on one of them to go to the exhibit page. The topics allow exhibits to be selected by their concept categories. On the right, you can choose the settings of the list view.

The list below shows links between exhibits in a non-standard way. The points denote the exhibits and the connecting lines are connections between them, according to the selected categories.

Enter the end dates in the windows in order to set the period you are interested in on the timeline.

Views: 4299
(Votes: 2)
The average rating is 5.0 stars out of 5.
Print metrics
Print description

A reliquary in the form of a hand (forearm) placed on a polygonal base in a vertical position. The middle part of the reliquary is red (the sleeve of a robe) with visible relics put in a small rectangular panel obscured by a glass pane.

more

A reliquary in the form of a hand (forearm) placed on a polygonal base in a vertical position. The middle part of the reliquary is red (the sleeve of a robe) with visible relics put in a small rectangular panel obscured by a glass pane.

Elaborated by the Cardinal Karol Wojtyła Archdiocesan Museum in Kraków, © all rights reserved

less

Reliquary – the receptacle for holiness

The cult of saints caused reliquaries to be treated in a special way in the Middle Ages. They served as housing for objects of worship – the remains of saints and martyrs or objects which had come into contact with holiness, which is why considerable attention was paid to their construction using precious metals and beautifully decoration. They were often inlaid with expensive stones.

more

The cult of saints caused reliquaries to be treated in a special way in the Middle Ages. They served as housing for objects of worship – the remains of saints and martyrs or objects which had come into contact with holiness, which is why considerable attention was paid to their construction using precious metals and beautifully decoration. They were often inlaid with expensive stones.
The enamelled decorations on the reliquary of Włocławek tell the story of the ascension of Christ. The heavenly blue skies surrounding the saviour, the white nimbus of apostolic sanctity, the gilding on the casing for a holy history – all these intricately inlaid details were supposed to be a worthy setting for relics probably coming from Jerusalem, perhaps the earth or pebbles from the Mount of Olives. The very theme of Christ’s ascension was rarely addressed on reliquaries, which testifies to the uniqueness of the object.
The reliquary of Włocławek (otherwise called the reliquary of Kruszwica) is the work of one medieval craftsman and was created in the first half of the XII century. During its manufacture, strong colour contrasts of dark blue, light blue, white and green granular enamel were applied. The final trim was engraved and gilded.

How was the enamel applied? What kind of technique was used by the craftsman,  a master of decorative art, who achieved such an effect in concentration and candlelight in a medieval workshop?

What connects the reliquary with Kruszwica and Włocławek? According to one of the erroneous scientific hypotheses of the 19th century, it came from the cathedral in Kruszwica. In fact, until the middle of the 19th century, this valuable artefact was kept in the cathedral treasury in Włocławek, where it probably arrived at the time of creating the Kuyavian-Pomeranian diocese during the period between 1124 and 1140, thanks to Salomea von Berg (the second wife of the prince Bolesław Krzywousty [the Wrymouth]). Salomea’s family maintained a close relationship with the Benedictine monastery in Zwiefalten, because, among other reasons, her father, brother, sister and daughter took their monastic vows there. Numerous gifts flowed from this monastic centre in Swabia (amongst them probably the valuable reliquary).
What brought it from the sacrum to the collection of the museum? The reliquary became the personal property of professor Kazimierz Stronczyński, and then a well-known collector, Józef Rusiecki. His son, Stanisław Ursyn-Rusiecki, resolved that such a valuable artefact should be deposited at the National Museum in Krakow, and it is thanks to him that the object has been part of the museum’s collection for over a hundred years.
Although a century is only a moment in the historical perspective of such an object, thanks to the collector’s decision, the reliquary entered a new era – it remains in the museum cabinet safe, admired by all who visit the National Museum in Krakow.
Nothing can replace direct contact with the original. Thanks to the Małopolska Virtual Museums, you can feel the impact of this special subject while looking at the intricate decorations.

Do virtual gilding and traces of enamel shine just as vividly? We encourage you to confront your impressions in a virtual and real museum.

Elaborated by: Editorial Team of Malopolskas Virtual Museums,
Licencja Creative Commons

 This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 Poland License.

See also: Włocławek reliquary (Kruszwica reliquary)

less

History of enshrining relics

The history of medieval reliquaries begins with the 62nd decree of the Fourth Council of the Lateran in 1215 where the issue of enshrining holy relics was raised. They were supposed to be enshrined and presented only in protective reliquaries. It was the reason why reliquaries took various forms throughout the centuries...

more

The history of medieval reliquaries begins with the 62nd decree of the Fourth Council of the Lateran in 1215 where the issue of enshrining holy relics was raised. They were supposed to be enshrined and presented only in protective reliquaries. It was the reason why reliquaries took various forms throughout the centuries.
A reliquary cross made of precious metal and with precious stones inlaid became most popular. Architectural forms resembling richly decorated miniature cases, small houses, or shrines were also common.
Reliquaries also started to take on a more anthropomorphic form in the shape of human body parts as well as herms. The origin of herms is very interesting as their history dates back to ancient times. A herm – from Greek ἕρμα – initially referred to representations of a bust or the head of Hermes which crowned a quadrangular column, narrowed at the bottom. In Greece until the 5th century BC, there was also a representation of a phallus placed in a herm. Subsequent herms depicted also other gods and heroes. In the Roman Empire, sculptured or cast bronze heads and busts constituted a common item in the houses of the rich Patrician class as well as being carried in funeral processions. Busts were also placed along roads and at street corners.
In 14th century Cologne, the most popular medieval type of herm that was produced is known as Ursulabüste; it was made of wood in the form of a young woman's bust, with an open-work oculus which made it possible for the faithful to see relics. Its name derives from Saint Ursula who, according to one of the medieval legends, was a Breton princess slain together with the Eleven Thousand Virgins by the Huns in Cologne. It was the turning point during the siege of the city, which survived thanks to their sacrifice. The Saint and the rest of the virgin martyrs were buried in Cologne from where her cult started to spread. The relics of Ursula and her partners began to be sold or sent to different religious centres in Europe, which increased the demand for reliquary herms.
According to 14th-century tradition, herms were located on altars. They could constitute the completion of predella retabulum, as separate forms or groups consisting of several representations. Very often special altarpieces were made which also performed the role of a shelter for reliquaries. In time this solution was recognised as canonical for all reliquaries placed in altarpieces. Reliquaries connected to altars were supposed to remind one about saint martyrs and also gave weight to the creation of the human body in His image, after His likeness as well as the emphasised faith in the resurrection of the body and everlasting life.
At first, herm reliquaries contained skull relics but later constituted a framing for various fragments of saints' bodies. Nowadays, herms usually do not contain relics any more but are still part of the tradition of veneration of saints.

Elaborated by the editorial team of Małopolska's Virtual Museums,
Licencja Creative Commons

 This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 Poland License.

See:
Reliquary with St. Stanislaus’s hand

Gothic reliquary herm

less

Dotykając

Istnieje roślina, która w języku polskim nosi nazwę niecierpek pospolity. Jej łacińska nazwa wydaje się o wiele ciekawsza – impatiens noli-tangere. Bo nie dość, że roślina ta okazuje się niecierpliwa (impatiens), to jeszcze nie chce być dotykana (noli-tangere). Ta łacińska nazwa odwołuje do słów, które skierował zmartwychwstały Jezus do Marii Magdaleny: noli me tangere, czyli „nie dotykaj” lub „nie zatrzymuj mnie”. A staje się ona zrozumiała w kontekście pewnej właściwości niecierpka pospolitego, mianowicie: dojrzałe owoce niecierpka skręcają swoje ścianki i wyrzucają z siebie nasiona, rozsiewając je po okolicy, tylko wówczas, gdy zostaną dotknięte (lub potrząśnięte). Czy nie ma w tym – w tej roślinie, w sposobie jej funkcjonowania, w jej nazwie – czegoś dziwnego? Z jednej strony to niecierpliwie oczekiwany dotyk przyczynia się do rozrzucenia nasion, a więc rozmnożenia się i rozwinięcia tej rośliny. Z drugiej tę roślinę wciąż chroni zakaz „nie dotykaj”, „nie zatrzymuj”. Tak jakby dotyk był jej niezbędny, a zarazem całą sobą się przed nim broniła.

more

Istnieje roślina, która w języku polskim nosi nazwę niecierpek pospolity. Jej łacińska nazwa wydaje się o wiele ciekawsza – impatiens noli-tangere. Bo nie dość, że roślina ta okazuje się niecierpliwa (impatiens), to jeszcze nie chce być dotykana (noli-tangere). Ta łacińska nazwa odwołuje do słów, które skierował zmartwychwstały Jezus do Marii Magdaleny: noli me tangere, czyli „nie dotykaj” lub „nie zatrzymuj mnie”[1]. A staje się ona zrozumiała w kontekście pewnej właściwości niecierpka pospolitego, mianowicie: dojrzałe owoce niecierpka skręcają swoje ścianki i wyrzucają z siebie nasiona, rozsiewając je po okolicy, tylko wówczas, gdy zostaną dotknięte (lub potrząśnięte). Czy nie ma w tym – w tej roślinie, w sposobie jej funkcjonowania, w jej nazwie – czegoś dziwnego? Z jednej strony to niecierpliwie oczekiwany dotyk przyczynia się do rozrzucenia nasion, a więc rozmnożenia się i rozwinięcia tej rośliny. Z drugiej tę roślinę wciąż chroni zakaz „nie dotykaj”, „nie zatrzymuj”. Tak jakby dotyk był jej niezbędny, a zarazem całą sobą się przed nim broniła.

„Nie dotykaj, bo to nie twoje”, usłyszałem jak matka napomina dziecko. To było na targu przydworcowym, w tłumie. Rączka wyciągnęła się w stronę plastikowej bransoletki i już miała ją wziąć, gdy nagle – niby poparzone – dziecko cofnęło palce, schowało się w siebie. Jak gdyby dotknięcie czegoś było równoznaczne z nieakceptowanym (lub akceptowanym w wyjątkowych sytuacjach) posiadaniem czegoś na własność, z nabyciem, z zatrzymaniem. Taki mechanizm ujawnia się również w znanym skądinąd żartobliwym związku frazeologicznym „towar macany należy do macanta”. Ten związek frazeologiczny mówi nam wprost: kto dotyka czegoś, ten zobowiązany jest to coś nabyć. Wziąć w posiadanie. A nawet stać się tym, co dotykane. Takie założenie może początkowo budzić sprzeciw. Powodem jest niebezpieczna bliskość, w jakiej znajduje się w opisanych sytuacjach osoba i przedmiot, ja i nie-ja, podmiot i przedmiot. I właśnie! Dotyk zbliża świat do nas. Dotyk zbliża nas do świata. Nie zatrzymuje, wręcz przeciwnie – wyrzuca nas poza siebie, poza znane granice, w stronę obcości. Tadeusz Sławek tak definiuje dotykowe „wyobcowanie”:

„dotykając (…) osobowo (a nie tylko „osobiście”) obcuję z tym, co nie jest tylko po prostu »dotykane«, lecz co odwzajemnia mój dotyk. Dlatego czasownik »obcować« nabiera tu specjalnego znaczenia. Mówi nie tylko o przebywaniu w bliskości kogoś, lecz także o stawaniu się »obcym« dla samego siebie, o wy-obcowywaniu się z pewności siebie, której nabywamy, posługując się utartymi schematami poznawania i rozumienia świata. Wy-obcowanie to jest możliwe właśnie dzięki Drugiemu, Obcemu, ku któremu wyciągam rękę, wokół której skrystalizuje się przestrzeń dotyku”[2].

Plastikowa bransoletka z targu nie tylko jest dotykana, ale również dotyka. Dotyk pozwala nam zatem znaleźć się w miejscu przedmiotu. Być z nim, a nawet być nim. Dotyk daje możliwość znalezienia się w przestrzeni innego ciała, a więc pomyślenia siebie poza sobą. I to jest w tym najtrudniejsze, i to budzi nasz sprzeciw. Wyobcowanie poprzez dotyk oznacza utratę pewności bycia sobą, bycia w określony sposób, zdecydowany i godny wiary[3].

Taki sprzeciw, to odczucie poparzenia, a zarazem utraty pewności siebie, jest reakcją wytworzoną w obrębie kultury piśmiennej, która – przygotowując grunt dla oświecenia i wieku rozumu – wprowadziła znaczącą zmianę w środowisku psychospołecznym. Zmiana ta polegała na podkreśleniu znaczenia, jakie mają we wszystkich dziedzinach życia człowieka – a więc i w trakcie zakupów – te praktyki, które oparte są na obiektywizacji, separacji, dystansie i użytecznych podziałach[4]. Nie dziwi więc to, że dotyk, jako zmysł sprzeciwiający się dystansowi, racjonalizacji i podziałom, obwarowany jest tyloma zakazami. Ten zakaz dotyczy również plastikowej bransoletki z targu, która wydaje się płonąć niewidzialnym płomieniem i parzyć każdego, kto ośmieli się do niej bezinteresownie zbliżyć.

Ekran komputera wyświetlający dla mnie ten tekst jest jednak chłodny. Chłód ekranu, na którym oglądam eksponaty ze zbiorów Wirtualnych Muzeów Małopolski, pozwala mi je dowolnie dotykać. Wirtualne muzeum sprawia, że obiekty stają się dostępne przez swoją niedostępność. Wyjaśnijmy to pokrótce. Po pierwsze muzealny zakaz „nie dotykaj eksponatu” przemienia się w zachętę „dotykaj obrazów eksponatu”. Wszystkie obiekty eksponowane – to znaczy wystawione na pokaz, na widok – w Wirtualnych Muzeach Małopolski, choć są różnorodne pod względem technicznym – moneta, maska, relikwiarz, fragment rzeźby i rzeźba – pozostają obrazami: dwu- lub trójwymiarowymi[5]. Po drugie, dostęp do obiektów nie jest ograniczony czasem (godziny zamknięcia) i miejscem (przestrzeń wystawy). W tym sensie nie muszę ich odwiedzać w muzeum, gdyż dostarczane są do mojego mieszkania jak woda, jak gaz, jak prąd elektryczny[6]. Po trzecie wymaga ona splecenia ze sobą zmysłów w czynności, dzięki której jednocześnie dotykam i oglądam (a w przypadku niektórych obiektów także słucham). Kursor, którym przemieszczam się po chłodnym ekranie, wydaje się wcielać najdoskonalej to połączenie zmysłów bliskości (dotyk) i oddalenia (wzrok). 

Cursor to z łaciny „biegacz”, „posłaniec” lub „goniec”. Ten, który porusza się po określonej trasie, nierzadko w pośpiechu, niecierpliwie. Posłaniec ma za zadanie jak najszybciej dostarczać mi informacje na temat świata. Oddala się ode mnie, żeby za moment – w mgnieniu oka – wrócić do mnie z informacją. Kieruje mój wzrok na obiekt z pomocą strzałki przypominającej drogowskaz, dotyka obiektu z pomocą ikony dłoni z wyciągniętym palcem. Kursor jest obrazem nie tylko mojej dłoni, która porusza myszką, ale całego ciała, które porusza się w wirtualnej przestrzeni. To za sprawą kursora nie muszę nigdzie biec a zarazem to dzięki niemu z zawrotną szybkością przemierzam drogę z Muzeum Narodowego w Krakowie do Muzeum im. Ireny i Mieczysława Mazarakich w Chrzanowie.

Poruszanie się to nie tylko wykonywanie ruchów w konkretnej przestrzeni. To także zmienianie miejsca, w jakim ulokowane jest ja, mówiąc inaczej: zmiana relacji, w jakiej są podmiot (ja) z przedmiotem (obiekt)[7]. Poruszanie się po wirtualnym muzeum jest zależne wyłącznie od ruchów mojego ciała, mówiąc prościej: ja decyduję o tym, co w tym momencie zwiedzam, oglądam, dotykam. Przestrzeń i obiekt stają się ściśle połączone z moim percypującym ja. Co więcej, ja i obiekt wchodzą w bezpośredni kontakt. To ja tworzy obiekt. Ja posiada obiekt, ma je na własność. Ja rozprzestrzenia się – jak nasiona niecierpka – w obiekcie. I na odwrót: obiekt rozprzestrzenia się we mnie, bierze mnie w posiadanie, łączy się ze mną.

Powszechnie uznaje się, że zmysłowi dotyku odpowiada – podobnie jak to jest w przypadku pozostałych zmysłów – konkretny organ ciała. Przestrzeń dotyku nie krystalizuje się, jak tego chce Tadeusz Sławek, wyłącznie wokół dłoni. Przestrzeń dotyku nie krystalizuje się w ogóle[8]. Dotyk dotyczy całego ciała. Dotyk obleka ciało jak skóra. I to właśnie skóra stanowi rodzaj pośrednika, za sprawą którego dotykamy świata i świat dotyka nas, umożliwiając nam wytworzenie innego rodzaju wiedzy. Takiego rodzaju wiedzy, która odwołuje się do poznawania poprzez ciało i stanowi istotny element tych wszystkich naszych działań, za sprawą których wytwarzamy znaczenie[9].

Zwiedzając Wirtualne Muzea Małopolski, posługujemy się dotykiem zapośredniczonym przez urządzenia. To zapośredniczenie – paradoksalnie – pozwala nam być bliżej obiektów muzealnych niż moglibyśmy to uczynić w muzeum realnym. Dotykając tych obiektów kursorem, nie łamiemy zakazu, jaki nanosi na obiekty instytucja muzealna, utrzymujemy ten zakaz po to, żeby uznać go za istotny dla samej tej relacji. Możemy te obiekty do woli dotykać, możemy się do nich zbliżać, możemy je deformować i niszczyć. Przestrzeń wirtualnego muzeum jest otwarta całą dobę na nasze cielesne działania. A mimo to obiekty te pozostają nienaruszone (niedotknięte), a mimo to przestrzeń jest dla nas zamknięta (niedostępna). Tym samym Wirtualne Muzea Małopolski wymagają specyficznego rodzaju odbioru, który łączy bliskie z dalekim, a idąc dalej – wzrok z dotykiem, zakaz z przekroczeniem, bezruch z ruchem, ciepło z zimnem. Łacińska nazwa niecierpka pospolitego – wraz ze swoją nazwą, właściwością i dziwnością – wydaje się wcielać ten specyficzny sposób odbioru przestrzeni muzealnej. Niecierpliwość, która jest równoznaczna z ruchem poznającego ciała i rozwojem myśli. Jak również zakaz, który przypomina, że dotyk jest ryzykowny, ponieważ wyobcowuje, wyprowadza poza stałe formy myślowe, pozbawia pewności. Wybierając pięć obiektów z zasobów Wirtualnych Muzeów Małopolski, starałem się pokazać, jak taki odbiór może funkcjonować w praktyce.

Szklany pieniądz zastępczy (Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich)

 

Szklany pieniądz zastępczy, Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, domena publiczna

Nigdy nie dotykałem szklanego pieniądza, nie miałem go w palcach, nie posługiwałem się nim. Taka moneta, myślę sobie, musi być lekka, może jest tak lekka jak bilon, którym płaciłem dzisiaj w sklepie. Rozmiarem chyba tylko odrobinę większa od źrenicy. Próbuję wyobrazić sobie różnicę, jaką odczuwają palce, kiedy dotykają strony z wypukłym napisem, a kiedy tej gładkiej, wypolerowanej od użycia. Niemal widzę, jak mój paznokieć przesuwa się po literach, drapie je, sprawdza. Wreszcie docieram w myślach do tamtego czasu, do czasu tej monety – a gdy kolejny raz obracam ją w myślach, coś zaczyna wymykać się mojemu rozumieniu. Czy to możliwe, że ten odłamek szkła – w niespokojnym czasie, jakim była wojna – posiadał takie samo znaczenie jak mięso? Że to i to wymieniało się na siebie, bez reszty? W ramach jakiego języka, jak bardzo wypaczonego przez przemoc, niebieskawy odłamek szkła oznaczał kilogram krwistego mięsa wołowego? Edith Wyschogrod stwierdziła, że dotyk „nie jest tak naprawdę zmysłem; to metafora określająca to uderzenie w subiektywność, którego dokonuje świat jako całość… Dotykać oznacza stawiać siebie nie w opozycji do tego, co dane, ale w bliskości”[10]. Dotykając w myślach tej monety, jestem blisko tamtego niespokojnego czasu, w którym życie zostało sprowadzone do najprostszych słów i do tych słów prostej, brutalnej wymiany. Wojna, metal, szkło, mięso. Wszystkie te słowa przechodzą mi przez usta – wchodzą do mojego wnętrza.

Maska „ko-omote” teatru „nō” (typu „śnieg”) (Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha)

Maska „ko-omote” teatru „nō” (typu „śnieg”), Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, © wszystkie prawa zastrzeżone

 

Usta pomalowane czerwoną farbą, za wargami ukryte czarne zęby. To na nie chcę teraz zwrócić uwagę, jak kursor. Nie będzie mnie interesować – od razu to zaznaczę – różnica między twarzą a maską, ani różnica między kulturą japońską a europejską. Ale coś, co jest poza twarzą, po twarzy i jako takie stanowi tej twarzy obrazę. Mówiąc wprost, interesować mnie będzie po-twarz. Kłamliwa wypowiedź, mająca na celu skompromitowanie, poniżenie lub ośmieszenie kogoś. W jakim sensie, mógłby się ktoś zastanowić, jesteśmy w stanie zakłamać twarz, poniżyć ją lub ośmieszyć? To w średniowieczu twarz została nobilitowana „poprzez jej umiejscowienie w głowie”. Od tamtej pory twarz z jednej strony funkcjonuje „w opozycji do fizjologiczności głowy”, można rzec, że ową fizjologiczność ukrywa, z drugiej – że „uczestniczy w symbolicznych znaczeniach głowy związanych z władzą”. W tym sensie to, co u góry, jest bardziej wartościowe niż dół[11]. I właśnie, wszystko w tej teatralnej twarzy wydaje się nieskazitelne. Jak nieskazitelny jest śnieg, który dopiero co okrył ziemię. Delikatny, biały, zimny. Nienoszący żadnych śladów życia, czysty, nieznający dotyku. Ale te zęby, czarne i spróchniałe, w wargach wygiętych w zastygłym uśmiechu, obrażają tę twarz. To nie puste oczy, nie przylizane włosy, nie brak uszu zakłamują tę twarz. Ale uśmiech na pucołowatej twarzy. Czerń zębów. Zakłamują tę biel twarzy, świadcząc o potrzebach jakiegoś ciała, które nie istnieje, nie jest widoczne. Czerń tych zębów przywraca twarz ciału. Odsłania to ukryte ciało, które dotyka jedzenia ustami, żuje je, smakuje i czerpie z tego przyjemność. Przypatrzmy się jej dokładnie. To nie jest twarz kogoś, kto nie lubi jeść i kto miarkuje się w jedzeniu. W tym sensie nie posiada ona władzy, nie panuje nad swoimi apetytami, nie jest górą nad ciałem. Ta twarz staje się ośmieszona jako miejsce władzy. Sprowadzona do poziomu potrzeb fizjologicznych. Do tego, co w dole. I w ten sposób staje się zakłamana jako biała ściana, która nie zna dotyku, nie doznała nigdy przyjemności, nie otarła się o życie.

Relikwiarz ręki św. Stanisława (Muzeum Archidiecezjalne im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie)

Relikwiarz ręki św. Stanisława, Muzeum Archidiecezjalne im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, domena publiczna

Ten relikwiarz nie bez powodu przyjął formę ręki. Ręki, która kieruje w pustkę dwa palce i tam – ma się wrażenie – wykonuje znak krzyża. Potrafimy sobie wyobrazić, że tak czynił św. Stanisław, kiedy błogosławił wiernych, życzył im boskiej przychylności. Nie dotykał ich. Ale wierni czuli, że oto Bóg pochyla się nad nimi, biorąc ich w swoją opiekę[12]. Powtórzę: ten relikwiarz nie bez powodu przyjął formę ręki. Bo po prawdzie służy on przechowaniu tego, co „otarło się o świętość”, dotknęło jej, było blisko, najbliżej. Obiekt, który znajduje się mniej więcej w połowie relikwiarza, jest przechowywany w płycinie zakrytej szkłem. Ta płycina nosi nazwę reservaculum. Słowo to, pochodzące z łaciny, wiąże się z czasownikiem reservare, który oznacza „zachowywać”, „odkładać na bok”, „utrzymać w tajemnicy”. Od tego też czasownika wzięło się polskie słowo „rezerwa”. Rezerwa wskazuje na ostrożność, powściągliwość, chłód, jak również na to, co pozostaje w odwodzie (jak w przypadku działań wojennych) i może służyć jako zastępstwo (jak w przypadku piłki nożnej). Zwróćmy uwagę na szczególnego rodzaju dotykową rozbieżność, jaka się tu ujawnia. Z jednej strony dotyk błogosławi: świadczy o przychylności boskiej, zażyłej relacji z Bogiem, byciu blisko świętości. Z drugiej dotyk przechowuje: ukrywa boską tajemnicę, trzyma w odwodzie – na dystans – to, co święte, zastępuje świętą postać. Moglibyśmy zinterpretować ten gest przychylności Boga jako gest pochylenia się, zejścia na ziemię, przybrania przez Chrystusa ludzkiej powłoki. Moglibyśmy uznać ten gest zastąpienia za gest typowo hermeneutyczny (część za całość, całość za część). Moglibyśmy również odrzucić ten sztafaż teologiczny i pomyśleć o tym relikwiarzu jako rodzaju urządzenia, które ma za zadanie pamiętać dotyk. Rodzaj typowo cielesnego urządzenia, które przechowuje wspomnienia tych wszystkich muśnięć, otarć czy zranień, których doświadczyliśmy. Tak wydaje się odległych i niepotrzebnych, zastąpionych przez wspomnienia inne, silniejsze, bardziej dotkliwe. A jednak nadal istniejących gdzieś w ciele, świadczących o bliskości –najwyższej bliskości – w jakiej możemy być ze światem.

Fragment neolitycznej rzeźby postaci (Muzeum Okręgowe w Tarnowie)

Fragment neolitycznej rzeźby postaci, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, domena publiczna

Kobieca stopa. Prawa. Lekko wygięta do wewnątrz, o wąskiej pięcie, łukowato ułożonych palcach, zdobiona bransoletą w rejonie kostki. Staram wyobrazić sobie, jak ta stopa – której prezentowany fragment rzeźby jest imitacją – musiała się poruszać i stąpać po ziemi. Dotykać tych wszystkich jej nierówności, reagować na nie. Mieć kontakt z ziemią. Dzisiaj kontakt z ziemią mają wyłącznie dzieci i zwierzęta. To, co pod stopą – ponownie, co w dole – zazwyczaj postrzegamy jako brudne, zanieczyszczające, nieracjonalne i nieekonomiczne. I dlatego utrzymujemy względem tego dystans, jesteśmy w rezerwie. Ziemia służy nam przede wszystkim do chodzenia, do chodzenia w butach, z rezerwą podeszwy. Z rzadka na niej siadamy lub kładziemy się. „Jeżeli ziemię uznamy za miejski chodnik, to możemy stwierdzić, że nie siada na niej nikt, oprócz tych, którzy sięgnęli dna [bottom]: bezdomni, nietrzeźwi lub szaleni”[13]. Angielskie słowo bottom ma szeroki zakres znaczeniowy: „dno”, „dół”, „odległy koniec”, „niska pozycja”, „podnóże” i „podstawa”. Wszystkie te znaczenia oddają problematyczny stosunek, jaki mamy – jako mieszkańcy miast – względem ziemi. Dno, dół, niska pozycja. Te słowa odnoszą do pojmowania relacji społecznych i tego, co w nich nieracjonalne, nieakceptowane, ulokowane poza społeczeństwem. Podstawa, odległy koniec, podnóże. Te słowa odwołują nas natomiast do takiego doświadczania ciała, które nobilituje górę (głowę) względem dołu (nóg), a więc daje przewagę myślenia abstrakcyjnego względem myślenia cielesnego. Łącząc te dwa wymiary, relacji społecznych i doświadczania ciała, możemy powiedzieć, że podstawa – ziemia wraz z nogami – jest dla nas niewidoczna, podobnie jak niewidoczni są w mieście bezdomni i szaleńcy, stanowiący odniesienie dla tych, którzy obejmują wyższe szczeble społeczeństwa. Nie ulega wątpliwości, że nasz – europejski – zmysł dotyku funkcjonuje najlepiej, gdy ledwie odczuwamy jego obecność. Dlatego też przestrzeń miejska została zaprojektowana tak, żeby w jak najmniejszym stopniu oddziaływać na naszą skórę. Poza tym większość naszego czasu spędzamy „wewnątrz”. A nasze przebywanie na „zewnątrz” to tylko zmierzanie do innego „wewnątrz”[14]. Zdaniem Michela Serresa to właśnie odróżnia nas od zwierząt: zwierzęta zamieszkują swoje ciało – ich błona, skóra, membrana lub powłoka jest ich domem, do którego wprowadzają się wraz z narodzeniem i który stanowi o ich relacji ze światem. Człowiek, wraz z uzyskaniem postawy pionowej, utracił tę elementarną relację ze światem:

„dwie ręce dziwnie bezużyteczne, dwie stopy potykające się o kamienie, głowa w powietrzu, naga, rodząca się, wychylona do przodu, wystawiona na wiatr, słońce, zimno, w stanie naturalnym, jest zagrożona. Nagle, zaczyna myśleć… ale o czym? O zbudowaniu domu tymi nowymi dłońmi. To najpierwsza myśl: znaleźć schronienie […]. Dlatego szukamy dachu; dlatego zamieszkujemy”[15].

Tak więc, mówiąc metaforycznie, mieć kontakt z ziemią to tak naprawdę dotykać nierówności społecznych. Reagować na nierówności ziemi to uznawać swój porzucony –nieakceptowany, oddalony – dziecięcy potencjał doświadczania świata całym ciałem. Stąpać nagą stopą po ziemi to uznawać, jak zwierzę, świat za swoje schronienie.

Rzeźba „Uczennica w wieńcu z róż” – z cyklu „Głowy wawelskie” Xawerego Dunikowskiego (Zamek Królewski na Wawelu Zbiory Sztuki)

Rzeźba „Uczennica w wieńcu z róż” – z cyklu „Głowy wawelskie” Xawerego Dunikowskiego, Zamek Królewski na Wawelu Państwowe Zbiory Sztuki, © wszystkie prawa zastrzeżone

Te oczy chronione powiekami. Władysław Strzemiński w pionierskiej Teorii widzenia twierdzi, że oko było niegdyś, „w najprostszych formach bytu”, skupieniem komórek bardziej uwrażliwionych na dotyk światła niż inne komórki tej samej skóry[16]. W tym sensie oko wywodzi się ze skóry. Pojawia się jako jej pęknięcie lub zranienie w miejscu niebywale wrażliwym, podrażnionym przez światło. Wrażliwość oka daje się porównać wyłącznie z raną, która odsłania naszą głęboką podskórność. Mówiąc jeszcze inaczej: oko wychodzi ze skóry – jest przez naszą zewnętrzność odkrywane jako coś, co przynależy do wnętrza, i to właśnie przez to odkrycie oko staje się dostępne[17]. Kiedy przyjrzymy się naszemu ciału, zdamy sobie sprawę, że oko jest w istocie najbardziej wrażliwym miejscem, jakie posiadamy, mamy na własność. Spróbujmy dotknąć palcem nadgarstka, pępka, pięty – żadna z tych części ciała nie schowa się, nie ma możliwości ukryć się przed dotykiem, jest na wierzchu i właśnie jako taka jest wystawiona i poddana dotykowi. Powieka to po łacinie palpebra. Gdybyśmy mieli podjąć etymologiczną grę z tym słowem, powiedzielibyśmy, że palpebra (związana z palpacją, czyli omacywaniem, badaniem dotykiem) jest tym, co delikatnie dotyka nagości oka, pieści ją, ochrania[18]. Tak przed urazami, jak i obrazami.

 

 

 

 

Opracowanie: Maciej Topolski,

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Maciej Topolski – tłumacz, eseista, poeta. Doktorant na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Były redaktor niedoczytania.pl (2009-2011). Przygotował wybór wierszy Adama Wiedemanna Domy schadzek (Poznań 2012). Opublikował tom wierszy na koniec idą (Łódź 2017), za który nominowany jest do Nagrody Literackiej Gdynia. Mieszka w Krakowie.



[1] J 20, 11-18 według Biblii Tysiąclecia. Francuski filozof Jean Luc-Nancy poświęcił tym trzem słowom całą książkę –  zob. J. Luc-Nancy, Noli me tangere, Paris 2003.

[2] T. Sławek, Cienie i rzeczy. Rozważania o dotyku, [w:] W przestrzeni dotyku, red. J. Kurek, K. Maliszewski, Chorzów 2009, s. 22.

[3] Warto przy tej okazji wspomnieć o koncepcji „skin ego” (ego skórne) Didiera Anzieu, francuskiego psychoanalityka, zdaniem którego skóra jest organem zmysłu najbardziej niezbędnym [vital]: „niektórzy potrafią żyć bez zmysłu wzroku, słuchu czy zapachu, ale nie można przeżyć jeśli większa część skóry pozostaje nienaruszona”. Co oznacza, że tylko naruszając skórę, jesteśmy w stanie przeżyć. Zob. D. Anzieu, The Skin Ego, New Haven 1989. 

[4] Zob. M. Federman, The Sensibility of McLuhan. Tactility, valence theory, and bringing forth the world, tekst nieopublikowany – dziękuję za udostępnienie dr Annie Chromik (Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie).

[5] Por. K. Mikurda, Touching images. Proszę dotykać, „Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej” 12/2015, dostęp pod adresem: http://pismowidok.org/index.php/one/article/view/307/683.

[6] P. Valéry, Podbój wszechobecności, [w:] tenże, Rzeczy przemilczane, tłum. J. Guze, Warszawa 1974, s. 141.

[7] Zob. R. Finnegan, Tactile Communication, [w:] The Book of Touch, ed. by C. Classen, Oxford 2005, s. 22.

[8] „Zazwyczaj myślimy, że to dłonie przynoszą nam najwięcej informacji dotykowej [touch information], ponieważ używamy ich do tego, żeby poruszać obiektami, ale wszystko, co robimy, włączając w to siedzenie, chodzenie, całowanie czy odczuwanie bólu, zależy od dotyku”. Zob. T. Field, Touch, Cambridge 2001, s. 75.

[9] L. Blackman, Body, Oxford 2008, s. 86.

[10] Za: M. Paterson, The Senses of Touch. Haptics, Affects and Technologies, Oxford 2007, s. 147.

[11] A. Szyjkowska-Piotrowska, po-twarz. Przekraczanie widzialności w sztuce i filozofii, Gdańsk-Warszawa 2015, s. 21.

[12] Por. C. Conybeare, Noli me tangere: the theology of touch, [w:] Touch and the Ancient Senses, ed. by A. Purves, London-New York 2018, s. 21–33.

[13] D. Howes, Skinscapes. Embodiement, Culture, and Environment, [w:] The Book of Touch, dz. cyt., Oxford 2005, s. 29.

[14] Por. Tamże, s. 28–29.

[15] M. Serres, Variations on the body, tłum. R. Burks, Minneapolis 2011, s. 5–6.

[16] W. Strzemiński, Teoria widzenia, Łódź 2016, s. 51.

[17] Powieka jako część skóry stanowi również cielesne urządzenie, które oddziela/łączy ja i innego, biologiczne i społeczne, organiczne i nieorganiczne, zewnętrzne i wewnętrzne. Por. L. Blackman, dz.cyt., s. 86.

[18] Człowiek, zdaniem Hansa Beltinga, przedstawia nam się jako „miejsce obrazów, które okupują jego ciało: jest wydany na łup obrazom, które sam wytworzył, nawet wtedy, gdy stale ponawia próby zapanowania nad nimi”. Zamknięcie oczu, schronienie ich pod powiekami, stanowi zatem wyraz troski tak na poziomie cielesnym, jak i kulturowym. Zob. H. Belting, Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie, tłum. M. Bryl, Kraków 2007, s. 13.

less

Reliquary with St. Stanislaus’s hand

Pictures

Audio

Relikwiarz ręki św. Stanisława odc. A Tells: Piotr Krasny
play
Relikwiarz ręki św. Stanisława odc. C Tells: Piotr Krasny
play
Relikwiarz ręki św. Stanisława odc. B Tells: Piotr Krasny
play
Relikwiarz ręki św. Stanisława [audiodeskrypcja] Tells: Fundacja na Rzecz Rozwoju Audiodeskrypcji KATARYNKA
play

Recent comments

Add comment: