Blog

Tytoń i tabaka

 

Zwierzęta z Nowego Świata. Arras „Indyki”, wg kartonu artysty z kręgu Pietera Coecke van Aelsta, ok. 1555, Zamek Królewski na Wawelu Państwowe Zbiory Sztuki, domena publiczna.

Dokładnie siedem lat temu, 15 listopada 2010 roku, na terenie całej Polski wprowadzono zakaz palenia tytoniu w miejscach publicznych. Równo miesiąc temu można było świętować inną tytoniową rocznicę. W napisanym przez Krzysztofa Kolumba dzienniku wyprawy do Nowego Świata, pod datą 15 października 1492 roku, po raz pierwszy pojawia się wzmianka o tytoniu. Odkrywca nie miał pojęcia do czego służą suche liście, którymi obdarowali go mieszkańcy „Indii Zachodnich”. Dopiero 6 listopada Kolumb poznał zastosowanie rośliny. Pod tą datą zanotował, że widział ludzi zaciągających się dymem z żarzących się ziół zawiniętych w suche liście. W swoim dzienniku zawarł więc pierwszy w historii opis cygara. Podróżnik opisał również odurzające skutki połykania dymu, co skłania niektórych znawców tematu do wątpliwości, czy Indianie palili tylko tytoń.

Rdzenni Amerykanie przedstawili Europejczykom liście nie tylko jako używkę, ale także jako remedium na przeróżne schorzenia: bóle głowy, stawów i zębów, a nawet jako środek zwalczający robaki pasożytujące w ludzkim ciele. Roślina szybko zyskała na Starym Kontynencie zarówno miłośników, jak i zagorzałych przeciwników. Palenie tytoniu stało się najbardziej popularne w Europie północnej, a w szczególności w Niderlandach. Pewien niemiecki dyplomata i przeciwnik nikotynizmu przebywając w Hadze w roku 1621, powiedział:

Palacze w karczmie, Adriaen Brouwer, pierwsza ćwierć XVII wieku, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna, Wikimedia Commons.

„Nie mogę powstrzymać się od wypowiedzenia kilku słów protestu przeciwko tej zadziwiającej modzie, jaka ostatnimi czasy przywędrowała do nas z Ameryki. Jest to pewien rodzaj picia dymu, który niewoli swoje ofiary bardziej niż jakakolwiek inna forma upojenia, zarówno dawna, jak i nowa. Szaleńcy ci z niesłychaną pożądliwością połykają i zaciągają się dymem rośliny, którą zwą tytoniem bądź herba Nicotiana”. (cyt. za: Piotr Paszkiewicz, Alegoria palacza tytoniu w siedemnastowiecznym malarstwie holenderskim i flamandzkim, „Rocznik Historii Sztuki”, t. 15 (1985), s. 295).

Wrogiem importowanej używki byli także najważniejsi ludzie swojej epoki: namiestnik Niderlandów Maurycy Orański, który zabronił palenia swoim żołnierzom, oraz król Anglii Jakub I. Drugi z nich napisał nawet dzieło znane w Polsce jako Miscocapnos, w którym dowodził szkodliwości palenia tytoniu i wciągania tabaki. Jeden z egzemplarzy wysłał Zygmuntowi III Wazie, który najwidoczniej znany był z zamiłowania do zamorskiej używki. Król Polski ewidentnie nie dał się przekonać i zlecił jezuitom napisać wyszydzający tezy Jakuba traktat pt. Antimiscocapnos.

Pierwsze nasiona tytoniu przywieziono do Polski ze Stambułu już w roku 1590. W XVII wieku w Rzeczypospolitej nie uważano używki za niebezpieczną dla zdrowia. W roku 1661 Sejm Polski uznał tytoń za nieszkodliwy i ustanowił na niego cło. W drugiej połowie stulecia uważano nawet, że zażywanie tabaki „sprawuje skutek, że zbytnie wyciąga z głowy wilgotności” (Jakub Kazimierz Haur cyt. za Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, t. 4, Warszawa 1903, s. 402–403).

Kultura palenia i wytwarzania zdobionych fajek przetrwała na Podhalu do XX wieku. Fajka podhalańska, XIX/XX wiek, Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, domena publiczna.

Palenie tytoniu Polacy przejęli od Turków (palaczem był m.in. Jan III Sobieski, który zwykł wypalać fajkę po obiedzie), a zażywania tabaki nauczyli się od Niemców i Francuzów. O ile palenie do XIX wieku nie było bardzo rozpowszechnione, o tyle tabakę już w wieku XVII zażywali w Polsce niemal wszyscy.

Porcelanowa puszka na tabakę, ok. 1724, Zamek Królewski na Wawelu Państwowe Zbiory Sztuki, domena publiczna.

Ksiądz Jędrzej Kitowicz w Opisie Zwyczajów za panowania Augusta III wspomina nawet o prawdziwych nałogowcach: „Tabaka za mojéj pamięci była najprzód prosta z tytuniu w donicy wierconego robiona, do któréj dla tęgości, owi wezwyczajeni niąchacze, którzy woleli obejść się bez chleba, niż bez tabaki, przydawali popiołu z skórek łoziny, albo z grochowin palonego, aby im w nosie lepiéj wierciało” (cyt. z: Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Poznań 1840, s. 99).

Jeszcze na początku XIX wieku miłośników tabaki było w Polsce i na Litwie znacznie więcej niż palaczy tytoniu. Warto wspomnieć, że w Panu Tadeuszu fajki (albo lulki) wspomniane zostały zaledwie siedem razy, a tabaka i tabakiery około trzydziestokrotnie. Warto przypomnieć, że w Księdze Czwartej pojemniczek na brązowy proszek odgrywa znaczącą rolę. Ksiądz Robak rozbudził patriotyczne uczucia wśród bywalców karczmy dzięki zręcznemu wykorzystaniu tabakierki z wizerunkiem Napoleona i anegdocie o cesarzu Francuzów, który gdy „w potyczce zażywa raz po raz, to znak pewny, że bitwę wygrywa”.

Jeszcze około roku 1870 były na terenach dawnej Rzeczypospolitej regiony, jak okolice Tykocina, gdzie lud zażywał tabaki zamiast palić. Na Kaszubach używka ta po dziś dzień jest ważnym elementem lokalnej kultury i tematem wielu przysłów.

Popularność używki zaowocowała zapotrzebowaniem na pojemniki do przechowywania tabaki. Wytwarzano je z przeróżnych materiałów: porcelany, srebra, masy perłowej, rogu, kości słoniowej oraz wielu rodzajów drewna. Tabakierki, także te zrobione własnoręcznie, były popularnym i prestiżowym prezentem. Książę Karol Stanisław Radziwiłł zwany „Panie Kochanku” ofiarował tabakierkę wykonaną przez siebie z kości słoniowej królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiego podczas jego wizyty w Nieświeżu. Tabakierki przyjmowały niekiedy fantazyjne kształty, jak ta pochodząca z końca XIX wieku, prezentowana na portalu Wirtualne Muzea Małopolski.

 Wraz z rozpowszechnieniem się papierosów pojawiły się również naczynia na popiół. Na portalu Wirtualne Muzea Małopolski prezentujemy kuriozalną popielniczkę z widokiem Domu Zdrojowego w Krynicy. Czy widok uzdrowiska na popielniczce miał uczynić palenie zdrowszym? Czy po prostu palacz nie wiedział o szkodliwości nałogu?

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:

  1. Brückner Aleksander, Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa 1939, szp. 677–679.
  2. Griffenhagen George B., The Materia Medica of Christopher Columbus, “Pharmacy in History”, t. 34 (1992), nr 3, s. 131–145.
  3. Gloger Zygmunt, Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa 1901, s. 141.
  4. Gloger Zygmunt, Encyklopedia staropolska, t. 4, Warszawa 1903, s. 349-350, 402–403.
  5. Marcinek Roman, Prawo wolności wyboru, (http://www.wilanow-palac.art.pl/prawo_wolnosci_wyboru.html, dostęp: 08.11.2017).
  6. Kitowicz Jędrzej, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Poznań 1840, s. 99–109.
  7. Paszkiewicz Piotr, Alegoria palacza tytoniu w siedemnastowiecznym malarstwie holenderskim i flamandzkim, „Rocznik Historii Sztuki”, t. 15 (1985), s. 295–304.
Comments

Recent comments