Blog

Kiedy zaczyna się nowy rok?

Rękopis „Diwrej Dawid” Dawida ben Jakuba, 1689—1700, domena publiczna.

Zaledwie kilka dni temu przywitaliśmy 2018 rok. Rozpoczynanie rachuby nowego, dwunastomiesięcznego cyklu od pierwszego dnia stycznia wydaje się nam naturalnym i obiektywnym sposobem mierzenia czasu. Tymczasem termin ten jest zupełnie umowny.

Tradycja rozpoczynania nowego roku z dniem 1 stycznia wywodzi się z reformy kalendarza rzymskiego zarządzonej przez Juliusza Cezara w 45 roku p.n.e. Na terenach cesarstwa pierwszy dzień miesiąca Ianuarius był świątecznie obchodzony jeszcze długo po nastaniu chrześcijaństwa. Kościół widząc w tym relikt pogaństwa krytykował nie tylko przebieg uroczystości, ale również sam wybór daty rozpoczynającej rok. Wysiłki wyplenienia zwyczaju spełzły na niczym, więc starano się uczynić 1 stycznia świętem chrześcijańskim, wyznaczając na ten dzień wspomnienie liturgiczne obrzezania Chrystusa.

Ustanowienie święta zaowocowało rozpowszechnieniem w Europie zachodniej rzymskiej rachuby dni nowego roku. Nie był to jednakże jedyny ani nawet najbardziej rozpowszechniony styl tworzenia kalendarza. Popularne było rozpoczynanie nowego roku od 1 marca, co praktykowano w starożytnym Rzymie (obok tradycji rozpoczynania nowego roku 1 stycznia), a później w merowińskim państwie Franków oraz w Wenecji, gdzie tradycja ta utrzymała się najdłużej, bo aż do końca istnienia niepodległej Republiki w roku 1797.

Krakowski kalendarz ścienny na rok 1525: Naznamionowanie dzienne miesiącow nowych pełnych [...] lata [...] 1525, źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Jeszcze inaczej było w Pizie i Florencji. Nowy rok zaczynano z dniem Zwiastowania Najświętszej Panny Marii, czyli 25 marca. Rachuba ta z czasem stała się popularna w innych miastach włoskich, a także w Anglii, w której zwyczaj rozpoczynania roku w święto Zwiastowania przetrwał do roku 1753. W dawnych wiekach ten styl kalendarza był powszechnie kojarzony z Anglią i nazywano go „rachubą”, lub „zwyczajem angielskim”.

Z dzisiejszego punktu widzenia najdziwniejszy obyczaj panował we Francji, gdzie nowy rok liczono od Wielkanocy, która jest świętem ruchomym przypadającym między 22 marca a 25 kwietnia. Powodowało to zmienną długość roku, dwukrotne występowanie niektórych dni w pewnych latach, a w innych zupełny ich brak. Dni wypadające w danym roku dwa razy odróżniano, dodając do nich określenia „przed Wielkanocą” (ante pascham) lub „po Wielkanocy” (post pascham).

W średniowieczu Nowy Rok obchodzono często wraz z Bożym Narodzeniem. 25 grudnia jako początek roku długo stosowała kuria papieska, co naśladowały liczne kancelarie kościelne i monarsze.

Druk reklamowy „hikifuda” w formie kalendarza, 1912, domena publiczna.

Jeszcze inną rachubę przyjęto w Bizancjum, gdzie nowy rok rozpoczynał się 1 września. Poza terenami cesarstwa wschodniego system ten przyjął się w południowej Italii, która długo pozostawała w orbicie wpływów politycznych Konstantynopola. Inaczej było na Rusi (także na ziemiach ruskich leżących w granicach Polski i Litwy), gdzie zgodnie ze zwyczajem miejscowym nowy rok świętowano 1 marca. Z czasem Słowianie Wschodni zaczęli, obok własnej, stosować również bizantyńską rachubę nowego roku.

O ile pierwszy dzień kalendarza chrześcijańskiego zawsze był umowny, o tyle tradycyjny żydowski początek roku upamiętniać ma stworzenie świata. Żydowski nowy rok, czyli Rosz ha-Szana, wyznaczony jest na pierwszy dzień miesiąca tiszri, który przypada w okolicach równonocy jesiennej. Kwestii obliczania czasu według kalendarza żydowskiego poświęcona jest prezentowana na portalu Wirtualne Muzea Małopolski praca Dawida ben Jakuba, której rękopis jest przechowywany w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa.

Na ziemiach polskich w wiekach średnich używano dwóch dat na rozpoczęcie roku: 25 grudnia i 1 stycznia. Jeszcze w XIII wieku stosowano je obie, prawdopodobnie preferując Boże Narodzenie. W kolejnym stuleciu bardziej popularna stała się data używana do dzisiaj. Kancelaria królewska rozpoczynała cykl roczny z dniem 1 stycznia, ale kroniki i źródła kościelne do XV wieku propagowały liczenie nowego roku od dnia 25 grudnia. Współcześnie stosowana rachuba nowego roku definitywną przewagę zyskała w wieku XVI, choć zdarzały się jeszcze przypadki liczenia lat od Bożego Narodzenia.

Datą 1 stycznia rozpoczyna się pierwszy zachowany polski kalendarz ścienny na rok 1525 wydany w Krakowie. Na portalu Wirtualne Muzea Małopolski obejrzeć można drukowany kalendarz z zupełnie innego kręgu kulturowego – druk reklamowy „hikifuda” w formie kalendarza.

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:

  1. Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa 1901, s. 306–308, t. 3, Warszawa 1902, s. 267–269.
  2. Mikołaj z Szadka, Naznamionowanie dzienne miesiącow nowych pełnych [...] lata [...] 1525, [Kraków: Hieronim Wietor, 1524/1525], wyd. Wiesław Wydra, Poznań 2010.
  3. Bronisław Włodarski, Chronologia polska, Warszawa 2006.
Comments

Recent comments