Ginące zawody

Obiekty
Pomoc
  • Wznoś się i obniżaj, przytrzymując lewy przycisk myszy,
    równocześnie przesuwając ją w górę lub w dół.
  • Odkrywaj obiekty,
    klikając w aktywne pola
  • Obracaj przestrzeń, przytrzymując lewy przycisk myszy
    i równocześnie przesuwając ją w lewo lub w prawo.
Przejdź do prezentacji
X

Ginące zawody

Elżbieta Porębska-Kubik Pobierz tekst
Podziel się
  • Email
  • Do:
  • Temat:
  • URL:
E-mail Facebook Twitter
Google Plus Share
  • Udostępnij na stronie

Dawne fabryki, zbudowane z drewna wiejskie zakłady przemysłowe położone nad brzegami Dunajca, Raby, Kamienicy, Skawy, Białki, Białej, Ropy, Prądnika, Szreniawy i innych rzek i wartkich potoków pracowały, wykorzystując siły natury: wodę i ogień. Woda spadająca z wielką siłą na koła wodne poruszała drewniane urządzenia w wiejskich młynach, tartakach, foluszach, olejarniach itp. Żywioł ognia pozwalał na pracę kuźni i pieców garncarskich. Wiele przedmiotów potrzebnych w gospodarstwie wytwarzano na wsi, na potrzeby mieszkańców i okolicy. Sporo wyrobów pochodziło z zewnątrz, kupowano je na jarmarkach i targach w pobliskich miasteczkach, w czasie pielgrzymek do miejsc odpustowych, niektóre towary dostarczali wprost do domu wędrowni handlarze.

Wytwarzane dawnymi metodami wyroby rzemiosła ludowego, miejscowe i importowane z innych ośrodków, dziś znalazły swe miejsce w muzeach i skansenach. W ten sposób uratowano też niektóre „dawne drewniane fabryki” i ich urządzenia.

Maślnica na korbę Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu

więcej o obiekcie

Maślnice z drewnianych klepek, połączonych obręczami z metalu, nazywane też maśnicami (Orawa), maślnicami (Babiogórcy), kiernickami (Podhale), znajdowały się w każdej kuchni wiejskiej, wśród innych niezbędnych na co dzień naczyń bednarskich. Gospodynie ubijały w nich zebraną z mleka śmietanę, uzyskując masło. Z czasem oprócz maślnic z drewnianym tłokiem pojawiły się także wygodniejsze w obsłudze maślnice na korbę, np. na Orawie, w latach międzywojennych XX wieku.

Jednak zwyczajowo, w poście, zamiast tłuszczu zwierzęcego, np. masła, używano na wsiach oleju lnianego.

Budynki olejarni aż do mniej więcej połowy XX wieku były wpisane w krajobraz wsi. Były zlokalizowane, podobnie jak inne warsztaty przemysłu wiejskiego, nad rzekami i wartkimi potokami.

Olejarnie ożywały w okresie zimowym, najczęściej w styczniu i lutym, gdyż olej lniany był używany na wsiach jako omasta w czasie Wielkiego Postu. Wtedy, stosując się do nakazów religijnych, nie używano tłuszczów zwierzęcych. Schodzili się w olejarniach umówieni wcześniej sąsiedzi, by z przyniesionego przez każdego z nich siemienia lnianego, wspólnie „bić olej”. W budynku olejarni znajdowały się dwa główne urządzenia drewniane, pokaźnych rozmiarów: stępor, którym poruszało ręcznie przeważnie kilku mężczyzn, tłukąc siemię lniane na miazgę i również uruchamiana pracą rąk prasa do wyciskania oleju z rozdrobnionej już masy, do której dodawano niewielką ilość wody. Podczas pracy tych sporych rozmiarów urządzeń „przy każdym uderzeniu olejarnia się trzęsła, a głuchy pomruk rozchodził się po wsi”, co trwało zwykle jednorazowo około kilku godzin. Pracą kierował właściciel warsztatu, który za udostępnienie olejarni i swoją pracę otrzymywał zapłatę. Przykładowo w latach 30. XX wieku na Podhalu, jak podaje Henryk Jost, płacono olejarzowi 20 groszy za przetworzenie 1 garnka siemienia lnianego (objętość ok. 4–5 l) i tzw. makuch, czyli odpadów z siemienia lnianego, które pozostały po wytłoczeniu oleju, cenny dodatek do pokarmu zwierząt gospodarskich, oraz wykapek, czyli resztek oleju.

Olejarnie często były przekazywane z pokolenia na pokolenie, a właściciel musiał mieć dużą wiedzę techniczną i doświadczenie.

Próżno dziś szukać charakterystycznych budynków olejarni wzdłuż rzek i potoków.

Zawód olejarza przestał być przydatny, zanikło zapotrzebowanie na olej lniany używany dawniej jako popularny produkt spożywczy, a także do wyrobu farb, konserwacji skór, oświetlania (świecono nim w kagankach). W 1832 roku, gdy Seweryn Goszczyński przebywał w Łopusznej k. Nowego Targu (1832), świecono kagankami, ale Stanisław Cercha już w 1891 roku pisze: „domy oświetlają szklanymi lampkami kupowanymi w Nowym Targu, napełnianymi gazem, czyli naftą”.

Olejarnie znikały stopniowo z pejzażu wsi, np. w latach 60. XX wieku na Podhalu nie było już czynnych zakładów. Jak podaje Henryk Jost, spośród 28 zarejestrowanych na Podhalu w tym czasie przez Podhalańską Komisję Opieki nad Zabytkami PTTK nie było już czynnych budynków olejarni. Część uratowano, przenosząc do skansenów i muzeów jako zabytki techniki, np. prasa z Gródka znalazła się w Ośrodku Budownictwa Ludowego w Szymbarku, olejarnia z Ochotnicy Górnej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, z Poronina w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, a olejarnia z Lipnicy Wielkiej w Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej.

Spódnica – farbonica Muzeum Tatrzańskie

więcej o obiekcie

Tkaniem płótna lnianego na warsztatach tkackich zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy, tak zwani knapi. W regionie tarnowskim, jak podaje Anna Bartosz, było ich od kilku do kilkunastu w każdej wsi, ale pod koniec XIX wieku zawód ten zaczął zanikać. Na Podhalu jednym ze znanych ośrodków tkackich był Jurgów. Z przędzy lnianej tkano płótno i cienkie tkaniny rąbkowe.

W XIX wieku, nawet jeszcze okresie międzywojennym np. na Orawie, Podhalu, pod Babią Górą tkactwo było przemysłem domowym. Przez całą zimę tkaniem płótna zajmowały się kobiety. Warsztat tkacki – urządzenie sporych rozmiarów – stał w każdej niemal chałupie, zazwyczaj w obszernej białej izbie.

Zanim jednak powstało płótno do szycia, przez wiele miesięcy każda gospodyni musiała wykonać szereg prac związanych z uprawą i obróbką lnu. Na wiosnę gospodynie zasiewały poletko lnu, jeden lub kilka zagonów, a wtedy, „Kie lyn zakwitnął, to jas radość było patrzeć. Drobne, niebieściutkie kwiotuski tworzyły piękny, błękitny łan. E, raty!”­­­­ – wspomina jedna z mieszkanek Bukowiny Tatrzańskiej (zob. S. Galica Górkiewicz). A gdy kwiaty lnu zamieniały się w brązowe kulki, gospodynie wyrywały go, wiązały w snopki, wieczorami w stodole czesały (rafały). Kolejnymi czynnościami były m.in. moczenie snopków w rzece, rozciąganie lnu na łące do wysuszenia na okres około 3 tygodni, potem znów zbieranie lnu, wiązanie w snopki, suszenie pod strzechą, tłuczenie suchego lnu kijami, tarcie, by pozbyć się łuski, i znów czesanie, by proste włókna, czyli właściwy len, oddzielić od tzw. kłaków. Zimą znów zaczynano przędzenie i tkanie lnu na warsztatach tkackich. Z tych prostych włókien przędły gospodynie na wrzecionach cienkie nici lniane, a na kołowrotkach grube nici z kłaków.

Płótno poczwórne, czyli cienkie, na koszule, bieliznę, obrusy, pacześne na pościel i odzież roboczą i najgrubsze zgrzebne na sienniki, worki itp. Płotno wyrabiano na własne potrzeby, jak pisze Stanisław Cercha, „rzadko sprzedają je na jarmarkach, a sztuka płótna (25 łokci) kosztuje 5 zł”.

W maju i przez lato kobiety bieliły utkane zimą płótno, rozkładały na słońcu, nad rzeką pocięte na kawałki płótno, polewały je czystą wodą, nieraz po kilka razy dziennie. „W jesieni bieleją nad Łopusznianką suszące się płótna, przyciśnięte kamieniami, aby ich wiatr nie porwał. Polewają je wtedy wodą i posypują z lekka krowim nawozem, w celu lepszego wybielenia” (S. Cercha). Według podania, nazwa łemkowskiej wsi Bielanka pochodzi od zajęcia ludności, jakim była uprawa lnu i tkactwa. Ponoć nadała ją księżna Kinga, przejeżdżając przez tę wieś, zapewne więc widząc bielejące na słońcu płótna.

Niebieskie poletka lnu zniknęły z wiejskiego pejzażu w latach 60. XX wieku.
Cucha biała Muzeum Tatrzańskie

więcej o obiekcie

„Gdy folusz jest w ruchu, słychać nieustannie rytmiczny stukot stęporów opadających i uderzających w miechowate wyżłobienia stępy” – pisał obrazowo Tadeusz Seweryn. Odgłos ten w wielu miejscowościach można było słyszeć powszechnie jeszcze w XIX wieku nad rzekami i wartkimi potokami, gdyż tam ulokowane były zakłady rzemieślnicze, których urządzenia napędzano kołem wodnym, a jednym z nich był folusz. W wielu wioskach, np. na Podhalu, niemal w każdym domu gospodynie tkały zimą płótno wełniane, a następnie zawoziły je do folusza, jak w Łopusznej koło Nowego Targu, do Maciasza na Niżny Zarębek, gdzie aż do II wojny światowej nad Łopusznianką funkcjonował folusz (obecnie w skansenie w Zubrzycy Górnej). W Jurgowie na Spiszu, znanym ośrodku tkackim, pracowały dwa folusze, z których jeden czynny był jeszcze w latach 60. XX wieku.

Właściciel folusza – folusznik – zajmował się zbijaniem samodziału wełnianego na sukno. Jak piszą Jan i Stefan Reychmanowie, przez całą noc przed folowaniem trzeba było palić ogień pod kociołkiem. Tu, nad rzeką, w drewnianym budynku folusza, w chłopskim zakładzie przemysłowym, w półmroku rozświetlonym ogniem płonącym na kamiennym piecyku, pod wpływem wrzącej wody gotującej w kotle na kamiennym piecu doprowadzanej rynienką do zagłębienia stępy, czyli leżącego na ziemi grubego bala jodłowego, w której leżał wełniany materiał ułożony w harmonijkę, i uderzania stęporem, wełniany materiał kurczył się, a przy tym gęstniał i stawał się coraz grubszy. „Podczas folowania wewnątrz budynku pełno jest pary buchającej z polewanego gorącą wodą sukna, i dymu, który osiada na pułapie i ścianach, pokrywając je gęstą warstwą sadzy”, opisują Reychmanowie. Powstawało sukno, potrzebne do szycia cieplejszej odzieży, np. cuh, sukman, spodni góralskich. Materiał na kapce bito dwukrotnie, uzyskując silniej zbite sukno, tzw. tęgie. Jak podają Reychmanowie, folusz był w stanie przerabiać w ciągu 24 godzin około 30 m nieurobionej, rzadkiej tkaniny, wykonanej w domowych warsztatach i przyniesionej przez właścicieli do folusznika; z tej ilości uzyskiwano zaledwie około 16 m gotowego. Mówiło się o folusznikach, że „żyją z tego, co komu ubędzie”, gdyż pod wpływem folowania ubywało około 30–50% dostarczonej przez gospodarza tkaniny. Sfolowany materiał wełniany folusznik czyścił, a potem suszył na słońcu. Za gotowe sukno właściciel folusza pobierał opłatę. Jak podają Reychmanowie, w foluszu na polanie Roztoki w Witowie przed I wojną światową płacono folusznikowi dwie sóstki, czyli 40 halerzy od wyrobionej siągi. Do tego folusza sukno „białe na spodnie i cuhy, szare na pantofle i kapce (…) nosili górale nie tylko z właściwego Podhala, ale i z polskiej Orawy. Za sukno dobrze wyfolowane o łokciowej szerokości można było przed II wojną światową z Zakopanem uzyskać 3,5 do 4 zł za łokieć (60 cm)”. Folusz pracował wtedy regularnie, trzy razy w tygodniu, później już coraz rzadziej, ale w roku 1932 poniósł pierwsze straty (J. Reychman, S. Reychman). Folusznicy nie pracowali przez cały rok, ale sezonowo, zamarznięte rzeki czy potoki także utrudniały uruchomienie koła wodnego, zimą trzeba było rozbijać zamarzniętą w drewnianych korytach wodę żelaznymi młotami. Przeszkodą bywały również powodzie, które niszczyły folusze. Czasem folusze zamieniane były na inne wiejskie zakłady, np. folusz w Podczerwonem zamieniono na młyn jeszcze w okresie międzywojennym.
Obraz na szkle „Matka Boska Ludźmierska” Muzeum Tatrzańskie

więcej o obiekcie

Obraz ten jest dziełem współczesnego artysty ludowego Władysława Walczaka-Banieckiego z Zakopanego. Dzieło i osoba autora uwidaczniają zmiany, jakie zaistniały również w tej artystycznej dziedzinie – ludowym malarstwie na szkle.

Zawód malarza na szkle należy do zawodów (zajęć) artystycznych, wykonywany czy raczej uprawiany jest dzisiaj przez uzdolnionych, samorodnych artystów, część z nich ubiega się o prestiżowy status twórcy ludowego przyznawany przez Stowarzyszenie Twórców Ludowych na podstawie dorobku i osiągnięć autora.
Malarstwem, jak określa Józef Grabowski „pod szkłem”, potocznie nazywanym „na szkle” zajmują się obecnie przede wszystkim Górale na Podhalu, nawiązując do dawnych wzorów. Trudnej techniki malowania na szkle, polegającej na malowaniu „lewą” stroną szkła, wymagającej najpierw położenia konturu, potem zaznaczenia szczegółów, a kolejno wypełniania ich kolorami i dopiero na końcu wypełnieniu kolorami płaszczyzn tła itp., uczono dzieci na Podhalu. W 1946 roku Muzeum Tatrzańskie wraz z Ministerstwem Kultury zorganizowały kursy, a już na początku lat 50. XX wieku artystka ludowa Helena Roj-Kozłowska uczyła tej techniki dzieci góralskie. I chociaż uważa się, że malarstwo na szkle jest typowe dla sztuki ludowej Podhala, to jednak jego geneza, jak twierdzą badacze, sięga innych terenów i wskazuje na innych prekursorów tej sztuki.

Obrazy na szkle, jakie w XVIII i XIX wieku wisiały w góralskich chatach, przedstawiały świętych patronów, zawieszone były ukośnie rzędem pod powałą w białej izbie w świętym kącie, miejscu najbardziej honorowym. Starano się mieć w izbie jak największą liczbę świętych opiekunów i orędowników, aby zapewnić sobie opiekę oraz powodzenie w życiu osobistym i gospodarskim. Dawne obrazy na szkle, według badaczy, nie powstawały na Podhalu.

Górale kupowali je najczęściej od obraźników, nazywanych Węgrami, domokrążnych sprzedawców, spotykanych na Podhalu jeszcze przed I wojną światową, którzy piechotą przynosili te obrazy ze Słowacji, Moraw, Czech i Śląska, z ośrodków, gdzie pracowały huty szkła, a w ich pobliżu warsztaty malarskie produkujące obrazy z tafli szkła, wybrakowanych, nienadających się do szklenia okien. Znane były huty szklane na pograniczu czesko-śląskim, czesko-austriackim i czesko-bawarskim. Z tych ośrodków obrazy na szkle rozchodziły się po całej Europie. Produkcja obrazów miała w tym czasie charakter masowy, np., jak podaje Józef Grabowski, jeden z austriackich ośrodków (Sandl) zatrudniał pięciu ludzi, którzy łącznie malowali w ciągu dnia 200 obrazów. Roznoszący obrazy obraźnicy w jednym ze znanych bawarskich ośrodków malarstwa na szkle, zwani tu Kraińcami, pięć razy w ciągu roku wyruszali z tego ośrodka z transportem obrazów w trasę, która trwała około 6–8 tygodni, po czym wracali po świeży towar. Obraźnicy nosili obrazy na plecach, w specjalnych drewnianych krosnach, docierali do najbardziej odległych rejonów Galicji; stanowili odrębną grupę zawodową, posługiwali się nawet specjalnym żargonem. Górale kupowali też obrazy na szkle na jarmarkach lub przywozili je jako pamiątki z odpustów, z których najbardziej popularne miejsca to Ludźmierz, Kalwaria Zebrzydowska, Częstochowa oraz na Słowacji Lewocza i Kieżmark.
Kuźnia polowa Muzeum Ślusarstwa im. M. Mikuły w Świątnikach Górnych

więcej o obiekcie

W XIX wieku kowale na wsi, podobnie jak młynarze, często należeli do najzamożniejszej grupy gospodarzy, byli rzemieślnikami bardzo szanowanymi, a ich zawód był dziedziczony w rodzinie przez synów, braci. Większość z nich trudniła się także innymi zajęciami, np. uprawiali ziemię, bywali także kołodziejami, stolarzami itp. Zbudowane z okrągłych belek na zrąb drewniane kuźnie były najczęściej niewielkimi budynkami (np. 4 x 4m) z wysuniętym daszkiem, pod którym kowal wykonywał niektóre prace, tu też gromadzili się jego klienci w razie niepogody. Kuźnie stały blisko wody, zazwyczaj w miejscach ruchliwych, przy głównych drogach, gdzie były łatwo dostępne, a i można było podkuć w nich konia w razie potrzeby. Dym wydobywający się z komina kuźni, rozpalony ogień na palenisku, skrzypienie skórzanego miecha poruszanego przez pomocnika kowala, tłoczącego powietrze do paleniska i odgłosy uderzania młotkiem o leżące na kowadle żelazo oznaczały, że w kuźni trwa praca. „W każdej wsi jest kilku zamożnych gazdów, którzy mają własne kuźnie i znają się na kowalstwie, co jest rzeczą dość powszechną przy nadzwyczajnej zdolności górala do robót ręcznych. Wszystko on sobie sam wykuwa, a jak niekiedy umie przedmioty ozdabiać, o czym świadczą rozmaite klamki, siekiery, kraty z figasami lub zawiasy u Walczaka na Skibówce, nasiekiwane we wzory góralskie, wyginane we łby żmijowe”, cytują za Władysławem Matlakowskim (II poł. XIX w.) Reychmanowie. Potrzebny półfabrykat górale pozyskiwali z miejscowych hamerni, m.in. w zakopiańskich Kuźnicach.

Kowalami bywali też często Cyganie, początkowo roboty kowalskie wykonywali dorywczo, jako Cyganie wędrowni, z czasem dorobili się własnych kuźni. Jak pisze Adam Bartosz, na Podkarpaciu aż do II wojny światowej Cyganie tak powszechnie zajmowali się kowalstwem, że często słowo Cygan i kowal stawały się synonimami, a zapotrzebowanie na wyroby kowalskie stało się bezpośrednią przyczyną, dla której osiedlono Cyganów na polskim Spiszu. Byli mistrzami w wyrobie kutych kotłów, patelni, motyk i innych narzędzi. Kuźnie pracowały na potrzeby mieszkańców wioski i okolicy, ale zimą, kiedy nie było roboty, Cyganie udawali się pieszo na jarmarki z wykonanymi przez siebie wyrobami kowalskimi, nieraz do odległych miast i miasteczek. Kowale ze Spisza chodzili piechotą do Nowego Targu, Krościenka, czasem podwozili ich furmanką lub saniami górale jadący na jarmark. Jak pisze Bartosz, „kowal cygański wraz z żoną czy córką brał wtedy przygotowane uprzednio wyroby i często pieszo udawał się z nimi do miasta. Jednorazowo Cygan zabierał 15–30, a nawet 50 kg wyrobów, kobieta 4–15 podków lub motyk (10–15 kg). Sprzedawali też siekiery, gwoździe, łańcuchy, noże, kapturki do osi itp., na miejscu ostrzyli narzędzia przyniesione przez gazdów.

Według badań Adama Bartosza, przed I wojną światową docierali z towarem na jarmarki do Jabłonki, Czarnego Dunajca, Starej Spiskiej Wsi, Kieźmarku itp. W tym okresie byli na jarmarkach niemal wyłącznymi kowalami.

Nad brzegami Dunajca i potoku Łopusznianka w Łopusznej koło Nowego Targu pod koniec XIX wieku swoje warsztaty miało czterech kowali („okuwają oni koła, ostrza, kosy itp.”), w tym trzy należały do miejscowych gospodarzy, jedna do Cygana, „który z całą swoją rodziną w kuźni mieszka”, pisze Cercha. W niewielkim budynku kuźni stało, zwykle w kącie, kamienne lub zbudowane z cegły palenisko ze skórzanym miechem, osadzone w drewnianych pniach, wkopane w ziemię imadła i kowadła, narzędzia: młotki, kleszcze, przecinaki, świdry itd.
Skrzynia na zboże – sąsiek Muzeum im. A. Kłosińskiego w Kętach

więcej o obiekcie

Zboże mielono na mąkę w wiejskich młynach, położonych nad rzekami i potokami, poruszanych siłą wody. Młyny takie znajdowały się nad Prądnikiem, Szreniawą, Dunajcem Białym i Czarnym, Kamienicą, Białką, Rabą, Ropą, Skawą, Sołą, Łopusznianką, Kirową Wodą i in. Początkowo właściciel młyna, wraz z parobkami przetwarzali ziarno dostarczone przez samych gospodarzy, a opłatę pobierali w naturze, czyli w odpowiedniej ilości wyprodukowanej mąki. Jeszcze przed II wojną światową na Podhalu było 258 wiejskich młynów wodnych, w latach 60. XX wieku już tylko 81, jak informuje badacz tego zagadnienia, Jost.

W kolejnych latach znad brzegów rzek znikały następne charakterystyczne drewniane obiekty przemysłowe.

W takim drewnianym budynku, „zbudowanym jak zwyczajna chata”, mieścił się opisany przez Reychmanów młyn nad Kirową Wodą w Witowie, na osiedlu Roztoki, w którym w części tych zabudowań urządzono też kuchnię i pokoje dla letników (lata 6o., XX w.). Natomiast poza budynkiem, jak opisują wspomniani autorzy, w przybudówce znajdowało się koło wodne osadzone na zbitym żelaznymi obręczami wale. Drugie koło, zębate, tzw. palecne, umieszczone zostało na części wału znajdującej się w budynku. Najważniejszymi urządzeniami młyna są dwa kamienie młyńskie, jeden z nich – dolny – nieruchomy (tzw. spodni kamień, leżak), i górny – ruchomy – (biegun), przy czym, jak piszą Reychmanowie biegun jest zawsze grubszy od leżaka. Kamienie młyńskie do młynów podhalańskich sprowadzano najczęściej spod Myślenic i ze Słowacji, na Podhalu nie dysponowano bowiem dostatecznie dobrym rodzajem kamienia.

Siłą napędzającą urządzenia była woda płynąca przykopą i drewnianym korytem z potoku.

Woda wprawia w ruch koło wodne, co powoduje ruch obrotowy wału, a wraz z nim koła palecnego. Koło palecne wprawia z kolei w ruch csewia. Wtedy ziarno „osypane do kosa sypie się ze złobka trzęsionego przez trzepac do otworu bieguna, osiada na spodnim kamieniu i dostaje się między obydwa kamienie, gdzie ulega zmieleniu, mąka wydostaje się na zewnątrz kamieni i sypie się przez mącnicę do skrzyni” – opisują pracę młyna Reychmanowie.

Niezwykłe wrażenia towarzyszyły obserwatorowi tej pracy: „Urządzenia młyńskie, pieniąca się i spadająca z hukiem woda, obracające się koło wodne stanowiły przedmiot zainteresowania i podziwu, choć czasem budziły strach swą tajemniczością”, pisze Jost. Młynarz mógł regulować odstęp między kamieniami młyńskimi za pomocą specjalnej śruby, wpływając na grubość mąki. Po zakończeniu przemiału, za pomocą zastawki młynarz zatrzymywał koło wodne.

Czas mielenia zależał od grubości przemiału, np., jak podają Reychmanowie, korzec owsa (około 72 litry) na placki mielono w ciągu 24 godzin, a grubo, na karmę dla świń – w ciągu 6 godzin.

Udoskonalanie dawnych wiejskich młynów często następowało stopniowo. Dawne drewniane młyny napędzane kołem wodnym zastępowane były przez nowocześniejsze młyny z mlewnikami walcowymi o większej wydajności przemiału. Reychmanowie, za Jostem, przytaczają, że w dawnych młynach wydajność wynosiła maksymalnie kilkadziesiąt kilogramów na godzinę, a w nowoczesnych fabrycznych zestawach mlewnikowych aż 200–300 kg na godzinę.
Misa gliniana Muzeum – Orawski Park Etnograficzny w Żubrzycy Górnej

więcej o obiekcie
Dzbanek gliniany ciemnobrązowy Muzeum im. A. Kłosińskiego w Kętach

więcej o obiekcie

Garncarze pracujący na kole garncarskim, wypalający gliniane naczynia w tradycyjnych piecach garncarskich opalanych drewnem, przeważnie mają dziś status twórcy ludowego, rzemieślnika uprawiającego dawne rzemiosło ludowe. Niektórzy z nich udostępniają swoje warsztaty w formie muzeum, prowadzą lekcje dla dzieci i młodzieży, biorą udział w targach sztuki ludowej, w pokazach toczenia naczyń na kole garncarskim.

Do niedawna jeszcze warsztaty garncarskie tworzyły na potrzeby mieszkańców wsi, gdyż gliniane naczynia były w powszechnym użyciu. Dzisiaj masową produkcją zajmują się zakłady wytwarzające seryjne wyroby, odlewane w formach, na tzw. sztańcówkach, a wypala się je w piecach elektrycznych.

Jeszcze w latach 50. XX wieku, jak wspomina garncarz z Rybnej koło Krakowa Stanisław Matyasik, matka podawała obiad w misach glinianych, a do picia używane były półlitrowe gliniane garnuszki z jednym uchem. W kuchni stały też inne naczynia gliniane, jak dzbany i stągwie na wodę, „druszlaki” służące do cedzenia, solniczki itp.

Tajniki związane z zawodem garncarza z reguły były przekazywane z ojca na syna. Dawniej, w domach niektórych garncarzy koło garncarskie (jedno lub dwa) stało wprost w izbie mieszkalnej; dziś w specjalnych pomieszczeniach służących do obróbki gliny, np. w przyziemiu budynku mieszkalnego.
Garncarz rozpoczynał pracę od zaopatrzenia warsztatu w zapas odpowiedniej glinki ogniotrwałej, którą nieraz trzeba było dowozić z daleka. Garncarze z Rybnej i Brodeł koło Alwerni korzystali częściowo z pokładów miejscowych glinek ogniotrwałych występujących w pasie między Grojcem a Mirowem o barwie białej lub żółtawej, a w okolicach Mirowa także czerwonej. W Grojcu do 1950 roku była czynna kopalnia Stella, w której wydobywano glinkę, później miejscowi garncarze przywozili ją także z Nowego Brzeska. W ciągu zimy glina leżakowała na zewnątrz, a następnie, po ustaniu mrozów, ulegała procesowi rozmrożenia.
W warsztacie garncarskim rozmrożoną glinkę garncarz czterokrotnie przepuszczał przez walec, a potem ugniatał ją po kawałku i formował z niej kulkę.

Przygotowaną tak kulkę gliny odpowiedniej wielkości, kładł na dykę, czyli górne koło toczka nożnego (koło garncarskie), zwanego w okolicach Krakowa siajbą. Prawą nogą kręcił dolne koło (tzw. spodzień), co wprawiało w ruch górne koło toczka. Glinę przytrzymywał rękoma, nadając jej kształt pożądanego naczynia. Różnego rodzaju radełkami wyciskał wzór, najczęściej geometryczny, w innych okolicach także roślinny, i odcinał spód naczynia sznurkiem, jeszcze w czasie toczenia naczynia na kole. Następnie pokrywał naczynie szkliwem lub glazurą.

Wiosną, często w maju, garncarz przystępował do wypalania, ostatniego etapu produkcji. Gotowe naczynia układał w piecu garncarskim stojącym w specjalnie zbudowanej drewnianej, wysokiej szopie, w pobliżu zabudowań mieszkalnych i gospodarczych. Typowy piec garncarski w okolicach Krakowa, który jeszcze do dziś można spotkać, to piec pionowy bez rusztu, o kształcie otwartego stożka. Wewnątrz pieca, wokół ścian układane są naczynia gliniane, jedno na drugim, jednorazowo od 1000 do 12000 sztuk W ścianie pieca znajdują się trzy otwory do których garncarz podkłada drewno. Po rozpaleniu piec osiąga temperaturę 1000 stopni. Wypalone naczynia stygły w piecu, niektóre nie wytrzymywały tak wysokiej temperatury i pękały.

Warsztaty garncarskie często powstawały na terenie, gdzie był dostęp do miejscowych złóż glin ogniotrwałych, powstawały tam ośrodki garncarskie. Jak piszą Anna i Adam Bartosz, w końcu XIX wieku w regionie tarnowskim istniały 22 ośrodki garncarskie, każdy z nich liczył po kilka lub kilkanaście samodzielnych warsztatów. Najdłużej w tej okolicy przetrwały ośrodki w Rudzie Kameralnej i Radłowie. Znane były też inne ośrodki garncarskie, np. w Rabce, Nowym Targu, Skomielnej Białej, a w okolicach Krakowa w Brodłach, Zalasie i Alwerni, gdzie do dziś pracują, nieliczni już garncarze.


Bibliografia

Fryś-Pietraszkowa E., Ceramika, [w:] E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa 1988.
Bartosz A., Bartosz A., Z etnografii regionu tarnowskiego. Kultura ludowa regionu i zbiory muzealne, Tarnów 1975.
Małeta A., Fryś-Pietraszkowa E., Rzemiosło i przemysł wiejski, [w:] Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, praca zbiorowa pod red. D. Tylkowej, Kraków 2000.
Materiały własne autora (Elżbieta Porębska-Kubik: wywiady przeprowadzone w latach 1990–2000), informatorzy: Stanisław Matyasik (ur. 1941) z Rybnej, Tadeusz Berniak (ur. 1924) z Brodeł, Jan Sośniecki (ur. 1923) z Brodeł.
Jost H., O olejarniach na Podhalu, Spiszu i Orawie, [w:] Zagadnienia z kultury Podhala, Spisza i Orawy, Nowy Targ – Zakopane 1986.
Reychman J., Reychman S., Przemysł wiejski na Podhalu, Wrocław i in. 1965.
Cercha S. Łopuszna (wieś w powiecie nowotarskim), Archiwum MEK w Krakowie, rękopis nr 372, 1891.
Reinfuss-Janusz K., Pożywienie, [w:] Kultura ludowa Górali Orawskich, red. U. Janicka-Krzywda, Biblioteka Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej, t, 15, Kraków 2011.
Galica Górkiewicz S., Bukowina Tatrzańska. Góralskie życie, Kraków 2008.
Smarduch M., Łopuszna – Mała Ojczyzna, Kraków 2008.
Seweryn T., Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Przewodnik, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków 1964.
Wesołowska M., Chałupa Klamerusów w Łopusznej. Przewodnik, Zakopane 2002.
Kunczyńska-Iracka A., Malarstwo, [w:] Sztuka ludowa w Polsce, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa 1988.
Grabowski J., Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław – Warszawa – Kraków 1968.
Bystroń J.S., Etnografia Polski, Warszawa 1947.
Bartosz A., Z badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 6, Kraków 1976.
Reinfuss R., Polskie ludowe kowalstwo artystyczne, „Polska Sztuka Ludowa” R. VII, 1953, nr 6.
Jost H., Młyny podhalańskie, Zakopane 2000. (Materiały Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, vol. 7).

Elżbieta Porębska-Kubik – absolwentka Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, studia podyplomowe w Instytucie Historii UJ, kwalifikacje pedagogiczne w Studium Pedagogicznym UJ. Specjalista w zakresie kultury ludowej, obrzędów, sztuki ludowej, folkloru: organizator, konsultant, juror, badacz, autor opracowań.

Liczne wędrówki po krajach byłej Jugosławii odbyte z założonym przez dra Zdzisława Wagnera studenckim Klubem Folklorystów UJ przy Instytucie Slawistyki.

Współpracuje z Małopolskim Instytutem Kultury w Krakowie w ramach programu Skarabeusz, zajmuje się m.in. lokalnymi wydawnictwami promocyjnymi. Miłośniczka Babiej Góry.


Projekt graficzny i wykonanie:
Dagmara Berska, Parastudio, Łukasz Wiśniewski, CC-BY 3.0 PL

Tekst: Elżbieta Porębska-Kubik, ⓒ wszystkie prawa zastrzeżone MIK (2013)