Emancypacja kobiet

Obiekty
Pomoc
  • Zwiedzaj interpretację przewijając stronę
    w prawo i w lewo.
  • Odkrywaj obiekty, klikając aktywne pola.
Przejdź do prezentacji
X

Emancypacja kobiet

Ewa Furgał Pobierz tekst
Podziel się
  • Email
  • Do:
  • Temat:
  • URL:
E-mail Facebook Twitter
Google Plus Share
  • Udostępnij na stronie

Historię, podobnie jak kulturę, cechuje skupienie się na doświadczeniach mężczyzn traktowanych jako uniwersalne, stąd zainteresowanie źródeł historycznych władzą i konfliktami, czyli historią polityczną. Historia społeczna, historia codzienności, w której obecne są kobiety, wciąż stanowi margines badań. Aż do powstania ruchu emancypacji kobiet historia interesuje się kobietami jedynie jako wybitnymi jednostkami, nigdy jako grupą społeczną. W XIX wieku – dzięki pracy działaczek emancypacyjnych oraz przemian społecznych – zaczyna się zmieniać pozycja kobiet w społeczeństwie, w obszarze edukacji, pracy, praw politycznych, również w dziedzinie sztuki. Pojawiają się kobiety artystki, twórczynie wiążące swoje życie ze sztuką. Pojawia się również kwestia wpływu płci na twórczość artystyczną, możliwości rozwoju, pozycję w historii sztuki.

Fotografia „Architektura Krakowa. Fotomontaż: Biała płaszczyzna Rynku Głównego” Jana Motyki Muzeum Historii Fotografii

więcej o obiekcie

Kraków był jednym z miast, w których obchodzono po raz pierwszy Międzynarodowy Dzień Kobiet, ustanowiony podczas konferencji kobiet w Kopenhadze w sierpniu 1910 roku. Pierwsze obchody przypadły na 19 marca 1911 roku, kiedy to przez Rynek Główny przeszła kilkutysięczna demonstracja na rzecz praw politycznych dla kobiet. Obchody rozpoczął wiec w budynku dawnej Ujeżdżalni przy ulicy Rajskiej, następnie demonstracja przeszła na Rynek. Pochód zakończył się pod budynkiem magistratu przy placu Wszystkich Świętych. Do prezydenta Krakowa, Juliusza Leo, udała się delegacja z Ignacym Daszyńskim na czele (wpływowym politykiem, przewodniczącym Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, która współorganizowała demonstrację i popierała walkę o prawa polityczne i ekonomiczne kobiet). Wręczyła ona prezydentowi postulat politycznego równouprawnienia kobiet. Współcześnie demonstracje na rzecz praw kobiet, odbywające się 8 marca, czyli Manify, są organizowane w Krakowie od 2004 roku.

Materiały dodatkowe

E. Furgał, Kraków 100 lat później. Pierwsze obchody Dnia Kobiet w Krakowie, „Sabatnik” 2011, nr 4, [dostęp: 21.12.2011].
Strona Krakowskiego Komitetu Manifowego, [dostęp: 21.12.2011].
D. Kłuszyńska, Walka o polityczne prawa kobiet (19 marca), „Przedświt” 1911, [dostęp: 21.12.2011].
Sufrażystki w Krakowie. Dzień Kobiet w roku 1911, fot. Wikimedia Commons, [dostęp: 21.12.2011]
Rzeźba „Taniec” Marii Jaremy Muzeum Narodowe w Krakowie

więcej o obiekcie

Maria Jarema należała do Grupy Krakowskiej, zarówno do przedwojennej, jak i do drugiej, działającej od 1957 roku. II Grupa Krakowska złożona była głównie z mężczyzn, a jej funkcjonowanie odzwierciedlało patriarchalne strategie wobec artystek w okresie PRL. Kobiety miały szansę wejść do Grupy głównie poprzez związki emocjonalne z mężczyznami – członkami Grupy. Jarema była wyjątkiem: nie tylko funkcjonowała w Grupie jako członkini-założycielka i „łączniczka” z przedwojenną Grupą, ale była również jedyną kobietą docenianą za swoją twórczość. Członkiniami Grupy Krakowskiej były również: Erna Rosenstein, Jadwiga Maziarska, Janina Kraupe-Świderska i Teresa Rudowicz, z czasem dołączyły: Danuta Urbanowicz, Maria Stangret, Wanda Czełkowska i Maria Pinińska-Bereś.

Materiały dodatkowe

E. Toniak, Artystki w PRL-u, [w:] Artystki polskie, Bielsko-Biała 2011.
A. Markowska, Maria Jarema, [w:] Artystki polskie, Bielsko-Biała 2011.
A. Grajewska, Teresa Rudowicz (1928–1994). Collage na licencji Creative Common, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009.
Odlew „Głowa Piotra” (z cyklu „Zielnik”) Aliny Szapocznikow Muzeum Narodowe w Krakowie

więcej o obiekcie

Alina Szapocznikow, jedna z najwybitniejszych polskich rzeźbiarek, jest uważana za prekursorkę sztuki feministycznej. Interesowało ją przede wszystkim ciało, stworzyła wiele rzeźb różnych fragmentów kobiecego ciała, głównie ust, piersi, brzucha, tym samym odzyskując i upodmiotawiając ciało kobiety. W swojej twórczości pracowała z własnymi doświadczeniami, m.in. doświadczeniem przejścia przez obozy koncentracyjne i walki z nowotworem. Rok przed śmiercią pisała w swoim artystycznym credo: „Jestem przekonana, że wśród wszystkich przejawów nietrwałości, ciało ludzkie jest najwrażliwszym, jedynym źródłem wszelkiej radości, wszelkiego bólu i wszelkiej prawdy, a to z powodu swej ontologicznej nędzy tak samo nieuniknionej, jak – w płaszczyźnie świadomości – zupełnie nie do przyjęcia”.

Materiały dodatkowe

E. Toniak, Artystki w PRL-u, [w:] Artystki polskie, Bielsko-Biała 2011.
A. Jakubowska, Alina Szapocznikow, [w:] Artystki polskie, Bielsko-Biała 2011.
M. Kitowska-Łysiak, Alina Szapocznikow, [dostęp: 21.12.2011].
Żydowska obrączka ślubna Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu

więcej o obiekcie

Na przełomie XIX i XX wieku w Krakowie nastąpiła fala konwersji młodych Żydówek na chrześcijaństwo. Żydówki nie miały w tym czasie możliwości otrzymania formalnej edukacji w żydowskich szkołach, wykształcenie mogły zdobyć w polskiej szkole, jednocześnie ucząc się języka polskiego i tradycji polskiej zamiast żydowskiej, co wzmacniało procesy asymilacji. Zazwyczaj młode Żydówki przybywały do Krakowa z okolicznych miejscowości z okazji ich, planowanego przez rodziców, ślubu, który oznaczał dla nich m.in. brak dostępu do edukacji, po czym trafiały do klasztoru Felicjanek, gdzie przygotowywano je do konwersji. W odpowiedzi na to zjawisko w 1917 roku Sara Szenirer założyła szkołę Bejs Jakow, gdzie żydowskie dziewczęta otrzymywały edukację religijną. Do 1937 roku powstało 250 takich szkół w kilkunastu krajach, do dziś szkoły Bejs Jakow istnieją w USA i Izraelu.

Materiały dodatkowe

K. Czerwonogóra, Żydówki polskie. Wybrane zagadnienia emancypacji i obecności w historii, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009.
R. Manekin, The Lost Generation, [w:] Polin. Studies on Polish Jewry. Volume Eighteen. Jewish Women in Eastern Europe, red. C. Freeze, P. Hyman, A. Polonsky, Oxford, Portland, Oregon 2005.
J. Fabijańczuk, Matka Izraela. Sara Schenirer, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009.
Lada na przybory pisarza Rady Miejskiej Muzeum Historyczne Miasta Krakowa

więcej o obiekcie

Od XIII aż do XX wieku w Radzie Miejskiej Krakowa zasiadali tylko mężczyźni. Od lat 80. XIX wieku krakowskie emancypantki domagały się prawa wyborczego dla kobiet, stosując różne formy nacisku na władze miasta Krakowa: pisały petycje, organizowały wiece i demonstracje, zgłaszały interpelacje, tworzyły komitety wyborcze. Czynne prawo wyborcze do rady miejskiej Krakowa udało się im wywalczyć w 1912 roku, a więc 6 lat przed wprowadzeniem prawa wyborczego dla wszystkich Polek w II RP. Prawo to jednak było ograniczone cenzusem: wieku, osiadłości, majątku i wykształcenia. Głosować mogły kobiety, które: ukończyły 24 lata, mieszkały w Krakowie od co najmniej 3 lat, ukończyły szkołę średnią lub seminarium nauczycielskie i zapłaciły należny podatek.

Materiały dodatkowe

B. Czajecka, Z domu w szeroki świat. Droga kobiet do niezależności w zaborze austriackim w latach 1890–1914, Kraków 1990.
E. Furgał, Emancypacyjny Kraków, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009.
Kostium aktorki Jadwigi Mrozowskiej do roli Lady Makbet Muzeum Historyczne Miasta Krakowa

więcej o obiekcie

Sytuacja aktorek w Galicji na początku XX wieku była bardzo trudna. Zarobki kobiet pracujących w tym zawodzie były dramatycznie niskie, natomiast obciążenie pracą ogromne – w ciągu miesiąca aktorki grały 20–30 razy. Powszechne było mniemanie o niemoralnym trybie życia aktorek. Jadwiga Mrozowska-Toeplitz była jedną z najwybitniejszych aktorek Galicji, występowała w teatrach we Lwowie i w Krakowie. U szczytu kariery wyjechała z Krakowa i przeniosła się do Włoch, porzuciła teatr na rzecz podróżowania, była wybitną odkrywczynią, zwiedziła Indie, Cejlon, Birmę, Iran, Kaszmir i Ladakh. Jako pierwsza kobieta przeszła przez Tybet, odkryła wiele przejść i przełęczy; jedną z nich Włoskie Towarzystwo Geograficzne nazwało jej nazwiskiem.

Materiały dodatkowe

B. Czajecka, Z domu w szeroki świat. Droga kobiet do niezależności w zaborze austriackim w latach 1890–1914, Kraków 1990.
Ł. Iwanczewska, Jadwiga Mrozowska-Toeplitz (1880–1966). Pozostać sobą..., [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009.
J. Mrozowska-Toeplitz, Słoneczne życie, Kraków 1963.
Gorset sukienny podhalański Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem

więcej o obiekcie

Strój z danej epoki odzwierciedla normy dotyczące płci. Gorset był głównym elementem stroju kobiet ze średniej i wyższej klasy od XVI wieku, w XIX wieku upowszechnił się, a zarazem stał się niezwykle niewygodny. Miał wysmuklać sylwetkę, uwydatniać biust, podkreślać linię talii. W XVIII i XIX w. gorsety stawały się coraz ciaśniejsze i sztywniejsze, a kobiety w gorsetach – coraz bardziej ściśnięte i zasznurowane. Gorsety wymuszały nienaturalne wygięcie ciał kobiet, powodowały deformację narządów wewnętrznych, niewydolność oddechową, krwotoki wewnętrzne, również przedwczesne zgony. Dopiero ruch emancypacji kobiet ujawnił szkodliwość tego rodzaju ubioru, a także rozpropagował gimnastykę i sport kobiet oraz dbałość o zdrowie, przyczyniając się do wyzwolenia kobiet z konieczności noszenia gorsetów.

Materiały dodatkowe

D. Dzido, Kulturowe kody płci, [w:] J.M. Kurczewski i in., Praktyki cielesne, Warszawa 2006.
M. Ciechomska, Od matriarchatu do feminizmu, Poznań 1996.
Suknia ogrodowa Muzeum Narodowe w Krakowie

więcej o obiekcie

W połowie XIX wieku do stroju kobiet wprowadzono stelaż krynolinowy, który pozwalał rozpinać suknię na metalowych obręczach. Już w poprzednich wiekach stosowano różnego rodzaju stelaże poszerzające biodra (fortugał w XVI–XVII wieku czy panier w XVIII wieku), składające się z wiklinowych lub fiszbinowych elementów, ale dotyczyło to tylko kobiet wywodzących się z arystokracji, natomiast krynolina weszła do powszechnego użycia. Krynolinowa klatka skutecznie ograniczała swobodę ruchów kobiet, ograniczając ich aktywność i sprowadzając do roli ozdoby. W tym czasie stroje mężczyzn i kobiet coraz bardziej się różnicowały, przy czym męskie ubrania cechowała praktyczność, sprzyjająca aktywności w sferze publicznej. Emancypacja kobiet miała ogromny wpływ na zmianę na rzecz funkcjonalności stroju kobiecego.

Materiały dodatkowe

D. Dzido, Kulturowe kody płci, [w:] J.M. Kurczewski i in., Praktyki cielesne, Warszawa 2006.
K. Kłosińska, Ciało, pożądanie, ubranie, Kraków 1999.
A. Kusiak-Brownstein, Stare szaty Amerykanki. O modzie, narodzie, emancypacji i pop-kulturze w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, [dostęp: 21.12.2011].
Rękopis „Statut cechu szewskiego” Muzeum Regionalne PTTK im. Ignacego Łukasiewicza w Gorlicach

więcej o obiekcie

W okresie późnego średniowiecza mieszczanki zajmowały się rzemiosłem i handlem, zdarzało się, że wykonywały również wolne zawody, jak Katarzyna z Krakowa, XIII-wieczna lekarka. Niektóre zajęcia, np. aptekarstwo, tkactwo, akuszerstwo, warzenie piwa, były tradycyjnie kobiece. Sytuacja się zmieniła, kiedy produkcję przeniesiono z domów do zakładów i kiedy cechy rzemieślnicze przestały przyjmować kobiety. Cechy najostrzej walczyły z kobietami w XVI wieku, zezwalano tylko na zatrudnianie kobiet w rodzinnych warsztatach. Kobiety nie mogły prowadzić działalności gospodarczej, często wykonywały najcięższe i najgorzej płatne prace, takie jak taszczenie beczek z piwem czy piłowanie drewna. Zaczęły więc pracować chałupniczo, co z czasem przyczyniło się do upadku cechów w związku z niższymi kosztami pracy.

Materiały dodatkowe

M. Bogucka, Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI, Warszawa 2005.
M. Ciechomska, Od matriarchatu do feminizmu, Poznań 1996.
Fotografia „Kraków, plac Szczepański, pierzeja północna” Muzeum Historii Fotografii

więcej o obiekcie

Na przełomie XIX i XX wieku w Galicji postępowała emancypacja kobiet w sferze zawodowej, która jednak dotyczyła głównie kobiet z klasy średniej. W austriackiej służbie państwowej: w urzędach telegraficznych, pocztowych i w służbie kolejowej kobiety zaczęto zatrudniać w latach 70. XIX wieku. W 1900 roku w Krakowie dopuszczono kobiety do zawodu aptekarskiego, w 1903 do prowadzenia praktyki lekarskiej. Dla niższej warstwy zarobkowanie było życiową koniecznością. Najczęściej kobiety pracowały jako służba domowa lub zajmowały się handlem; plac Szczepański był jednym z większych skupisk krakowskich straganiarek. Zdecydowaną większość pracowników, 900 na 1000 zatrudnionych osób, stanowiły kobiety w C.K. Fabryce Tytoniu, zwanej Cygarfabryką – największym wówczas zakładzie produkcyjnym w Krakowie.

Materiały dodatkowe

A. Dauksza, O koleżankach Czarnej Mańki. Próba rekonesansu sytuacji robotnic miast Galicji przełomu XIX i XX wieku, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, t. III, red. E. Furgał, Kraków 2011.
Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1796–1918, t. III, red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, Kraków 1994.
E. Furgał, Emancypacyjny Kraków, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009.
Dyplom magistra farmacji siostry zakonnej Konstancji Studzińskiej Muzeum Farmacji UJ

więcej o obiekcie

Konstancja i Filipina Studzińskie, siostry Zakonu Miłosierdzia, uzyskały dyplomy magistra farmacji na Wydziale Lekarskim UJ w 1824 roku. Był to ewenement na skalę europejską, kobiety zaczęły studiować na uniwersytetach ok. 1850 roku. Pamiętać jednak należy o tym, że siostry studiowały eksternistycznie, jako kobiety nie miały wstępu w mury uniwersytetu, również egzamin końcowy odbył się nie na UJ, lecz w szpitalu św. Łazarza. Dopiero w 1894 roku, dzięki zaangażowaniu i uporowi krakowskich emancypantek, przede wszystkim Kazimiery Bujwidowej, na UJ pojawiły się studentki, także farmaceutki: Jadwiga Sikorska, Stanisława Dowgiałło i Janina Kosmowska. One również nie były studentkami zwyczajnymi, studiowały w charakterze hospitantek. Dopiero od 1897 roku UJ przyjmuje na studia kobiety.

Materiały dodatkowe

L.J. Ekiert, Historia farmacji. Pierwsze studentki farmacji na Uniwersytecie Jagiellońskim, „Bez Recepty. Magazyn Partnerów Polskiej Grupy Farmaceutycznej”, [dostęp: 21.12.2011].
J. Sikorska-Klemensiewiczowa, Przebojem ku wiedzy, Wrocław 1960.
M. Petryna, Jadwiga Sikorska-Klemensiewiczowa. Droga do świątyni wiedzy, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, t. II, red. E. Furgał, Kraków 2010.
Obraz „Dziewczynka z chryzantemami” Olgi Boznańskiej Muzeum Narodowe w Krakowie

więcej o obiekcie

Olga Boznańska, jedna z najwybitniejszych polskich artystek, nie mogła kształcić się na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, ponieważ polskie uczelnie artystyczne zaczęły przyjmować kobiety dopiero na mocy równości wobec prawa uchwalonej w II RP. Boznańska korzystała więc z prywatnych lekcji i szkół jako jedynych dostępnych form edukacji artystycznej kobiet pod koniec XIX wieku. Kształciła się m.in. na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, uczęszczała też na lekcje do Kazimierza Pochwalskiego i Józefa Siedleckiego. W latach 1886-1889 kształciła się prywatnie w Monachium. Wyrazista, silna, niezależna osobowość, zainicjowała założenie Koła Artystek Polskich w Krakowie w 1899 roku, które wspierało kobiety chcące tworzyć i kształcić się w dziedzinie sztuki.

Materiały dodatkowe

M. Poprzęcka, Olga Boznańska, [w:] Artystki polskie, Bielsko-Biała 2011.
J. Sosnowska, Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880–1939, Warszawa 2003.
J. Kras, Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924, Kraków 1972.
Rzeźba „Cyrk” Aliny Ślesińskiej Muzeum Narodowe w Krakowie

więcej o obiekcie

Alina Ślesińska, wybitna rzeźbiarka, która w latach 60. XX wieku odniosła międzynarodowy oraz medialny sukces, dzisiaj raczej zapomniana, prowokuje pytania o obecność i miejsce kobiet w historii sztuki. Ślesińska była jedną z niewielu polskich rzeźbiarek tworzących w okresie PRL, która łączyła rzeźbę z architekturą i to w wyjątkowy sposób. Tworzyła futurystyczne projekty wieżowców, stadionów, mostów, miejskich arterii komunikacyjnych, a więc projektowała przestrzeń miasta, wykraczając tym samym poza tradycyjnie przypisane kobietom role w przestrzeni miejskiej. Przez pewien czas niezwykle znana i popularna, była wręcz hołubiona przez media, które jednak dużo bardziej interesowała uroda Ślesińskiej niż jej twórczość artystyczna.

Materiały dodatkowe

E. Toniak, Artystki w PRL-u, [w:] Artystki polskie, red. nauk. A. Jakubowska, Bielsko-Biała 2011.
P. Freus, Alina Ślesińska, [dostęp: 21.12.2011]
Statuetka „Napoleon na koniu” Piotra Michałowskiego Muzeum Narodowe w Krakowie

więcej o obiekcie

Za najtrwalsze ze swoich dzieł Napoleon Bonaparte uważał Kodeks Napoleona, uchwalony w 1804 roku. Pierwszy francuski kodeks cywilny, wprowadzony po Wielkiej Rewolucji Francuskiej, uważany jest za nowoczesny dokument, sankcjonujący upadek feudalizmu i konsolidujący prawo własności. Kobietom przyniósł jednak znaczne obniżenie statusu społecznego, ograniczenie ich praw ekonomicznych i politycznych oraz wykluczenie ze sfery publicznej. Kobiety utraciły prawo do zarządzania majątkiem i możliwość uczestniczenia w życiu publicznym, przestrzeń życiowa kobiet została ograniczona do przestrzeni domowej, zdolność zaś do czynności prawnych przekazana ich mężom. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 roku Kodeks Napoleona obowiązywał również na ziemiach polskich.

Materiały dodatkowe

M. Bobako, Powrót kobiet do historii – niedokończony projekt?, [dostęp: 21.12.2011].
S. Wielichowska, Rewindykując przeszłość. Kilka słów o women’s history, [w:] Per aspera ad astra. Materiały z XVI Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów, t. XII: Metodologia historii, historiografia i historia gender, Kraków 2008, s. 195–202.
M. Bogucka, Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI, Warszawa 2005.
Fotografia „Portret dwóch chłopców” Ignacego Kriegera Muzeum Historii Fotografii

więcej o obiekcie

Zbiór klisz i odbitek fotograficznych Ignacego Kriegera zachował się dzięki staraniom jego córki, Amalii Krieger, która również była fotografką, jedną z pierwszych kobiet w Galicji wykonującą ten zawód. Amalia pracowała w zakładzie fotograficznym wraz z ojcem i bratem Natanem, po ich śmierci ponad 20 lat samodzielnie prowadziła atelier. W tym czasie bardzo rzadko zdarzało się, aby kobiety prowadziły pracownię fotograficzną, bywały raczej kopistkami lub retuszerkami. Nie sposób odróżnić, które zdjęcia wykonywane były przez Amalię, a które przez Ignacego lub Natana, ponieważ wszystkie sygnowane były „I. Krieger”, także już po śmierci Ignacego. Dzięki Amalii zbiór ok. 9 tys. fotografii dokumentujących ówczesny Kraków i życie w mieście trafił do zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Materiały dodatkowe

O. Kruk, Amalia Krieger. Pionierka krakowskiej fotografii, [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, t. III, red. E. Furgał, Kraków 2011.
Dokumentalistki. Polskie fotografki XX wieku, red. K. Lewandowska, Warszawa 2008.

Ewa Furgał – członkini Zarządu Fundacji Przestrzeń Kobiet, współautorka programu Krakowski Szlak Kobiet, odzyskującego zapomniany dorobek wybitnych kobiet związanych z Krakowem, trenerka autorskich warsztatów historii kobiet. Redaktorka czterech tomów książki Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek (wyd. Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009, 2010, 2011, 2012).


Projekt graficzny i wykonanie:
Dagmara Berska, Parastudio, Łukasz Wiśniewski,
CC-BY 3.0 PL

Tekst: Ewa Furgał, ⓒ wszystkie prawa zastrzeżone
MIK (2013)