Julian Fałat

 

Julian Fałat z wnukiem i psem w ogrodzie swojej willi, 192529, Bystre. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Julian Fałat (1853–1929) był pierwszym wybitnym malarzem polskim, który — wywodząc się z chłopskiej rodziny, bez materialnego wsparcia — zdobył artystyczne wykształcenie i zajął ważne miejsce na kartach historii polskiego malarstwa przełomu XIX i XX wieku. W 1869 roku rozpoczął naukę w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, którą kontynuował na Akademii Monachijskiej. Ciężka sytuacja materialna sprawiła, że Fałat zrezygnował z drogich farb olejnych na rzecz tańszych akwarel. Był to swoisty chichot losu, ponieważ wkrótce stał się jednym z najwybitniejszych akwarelistów polskich, a technika ta dzięki niemu zyskała nie znaną dotąd w Polsce rangę.
Fałat, w przeciwieństwie do innych współczesnych mu malarzy, w swojej twórczości odrzucił popularną wówczas tematykę historyczną i symboliczną na rzecz realistycznego pejzażu, scen rodzajowych i widoków miast. Specjalizował się głównie w zimowych pejzażach i scenach myśliwskich, a także w panoramach Krakowa. W swojej twórczości wielokrotnie powracał do tematu pejzażu miejskiego. Wśród jego prac z przełomu XIX i XX stulecia można odnaleźć wiele widoków Krakowa malowanych z okna lub balkonu jego pracowni w gmachu Akademii Sztuk Pięknych. Obrazy, wykonywane głównie w technice akwareli, mają najczęściej formę wąskiego, wydłużonego prostokąta. Różnią się od siebie sposobem kadrowania: obejmują wąski wycinek pejzażu lub rozciągają się w szerokiej panoramie. Starannie wystudiowane „akademickie” kompozycje przedstawiają fragment murów obronnych z Bramą Floriańską oraz Basztą Stolarską. Za nimi we mgle majaczą wieże kościoła Mariackiego. Czasem artysta rozszerzał kadr o Barbakan, Basztę Ciesielską z Arsenałem lub kościół Pijarów. Horyzontalną linię obrazu wyznaczają mury najeżone rytmicznie ustawionymi basztami, które niczym kurtyny odsłaniają przed widzem głębię miasta z piętrzącymi się dachami i kościelnymi wieżami. Kompozycje panoram oparte są na kontraście statycznych, zgeometryzowanych form architektonicznych, modelowanych ostrymi kontrastami światła i cienia, z bujnymi formami przyrody. Realistycznie, niekiedy drobiazgowo opracowane bryły budowli zestawione są ze swobodnie, impresyjnie malowanymi drzewami, czasem też ze skłębionymi, rozwianymi przez wiatr obłokami. Dynamizują one obraz, nadając mu poczucie ruchu i ulotności. Panoramy Fałata nie są tylko realistycznymi widokami zabytków Krakowa, ale przede wszystkim wrażeniowymi, impresyjnymi studiami zmiennego światła i atmosferyczności. Są zatrzymanym w kadrze zapisem barw pór roku. Wśród nich możemy odnaleźć jesienne, nostalgiczne widoki o ciepłych tonacjach zieleni, żółcieni i brązu, a także zimowe tworzone przez roziskrzoną słońcem biel śniegu i błękit cieni. Zazwyczaj pozbawione sztafażu, pełne wewnętrznej ciszy panoramy sprawiają wrażenie osobistego, emocjonalnego obrazu miasta, z którym przez lata związany był artysta.
Fałat odbył także liczne podróże, zyskując wielką artystyczną renomę szczególnie na dworze cesarza Wilhelma II w Berlinie.
W 1895 roku został dyrektorem krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych (od 1900 roku — Akademii Sztuk Pięknych). Jego wielką zasługą była reorganizacja uczelni. Stworzył nowy statut i powołał na profesorów najwybitniejszych współczesnych twórców polskich. W miejscu założonego przez Jana Matejkę Oddziału Kompozycyjnego, uczącego malarstwa historycznego, otworzył nowoczesną katedrę krajobrazu, prowadzoną przez polskiego pejzażystę Jana Stanisławskiego. Przyczynił się także do powołania w 1897 roku najważniejszej ówczesnej organizacji artystycznej — Towarzystwa Polskich Artystów „Sztuka”.

Opracowanie: Elżbieta Lang (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa), © wszystkie prawa zastrzeżone

Zobacz: Obraz „Autoportret na tle widoku Krakowa” Juliana Fałata