Fenomen Hokusaia

Katsushika Hokusai (1760–1849) − niezwykły, wszechstronny artysta, którego twórczość zdawała się nie mieć żadnych granic ani tematycznych, ani stylistycznych − był jednym z największych mistrzów japońskiego drzeworytu i pierwszym, który zdobył tak szeroką sławę i uznanie za granicą. Często umiejscawia się go nawet w gronie najwybitniejszych artystów w dziejach sztuki świata.
Hokusai wiódł bardzo aktywne życie. Przeprowadzał się 93 razy, odbywał liczne podróże, dwukrotnie był żonaty, miał kilkoro dzieci. Dzieło jego życia obejmuje około 30 tysięcy obrazów, nie licząc ilustracji do ok. 500 książek. Posługiwał się ponad trzydziestoma imionami artystycznymi; były wśród nich m.in. Shunrō, Sōri, Iitsu, a najbardziej znane to: Hokusai, Gakyō rōjin, Katsushika, Taitō. Czasami używał danego imienia przez rok czy dwa, czasem wiele lat. Na jego pracach widnieją rozmaite sygnatury.
Z równą łatwością tworzył drzeworyty i dzieła malarskie. Zyskał wprawdzie uznanie za życia, lecz wiele lat spędził w biedzie. Odegrał zasadniczą rolę w rozwoju malarstwa i drzeworytu ukiyo-e oraz sztuki dekoracyjnej (zdobienie przedmiotów codziennego użytku). Jego charyzmatyczna osobowość artystyczna do dziś oddziałuje nie tylko na sztukę, ale i kulturę Japonii.
Rozwijający się od XVII wieku kierunek ukiyo-e przez wiele dziesiątków lat ukazywał przede wszystkim sferę kultury mieszczańskiej − głównie dzielnice rozrywek w miastach, portrety gejsz i kurtyzan oraz portrety aktorów. Tematami obrazów stawały się wydarzenia w domach uciech, herbaciarniach i restauracjach, w teatrach kabuki i w środowisku aktorów, stąd duża popularność tych dzieł wśród średnich klas, zwłaszcza w miastach. Pojawiały się one głównie w formie drzeworytowych pojedynczych plansz różnej wielkości, książek z ilustracjami wydawanych również tą techniką, czasami malowideł.
Krajobrazy od początku były obecne w ukiyo-e. Wykorzystywano je jako tło dla postaci na wolnym powietrzu lub tło topograficzne dla uwypuklenia określonego przedstawienia. Były to dość ogólnie potraktowane obrazy gór, strumieni i tzw. słynnych miejsc, opisywanych m.in. w literaturze, znanych bardziej ze względu na swoje znaczenie religijne i obyczajowe niż naturalne piękno.
Początkowo krajobraz nie był więc typowym tematem ukiyo-e i artyści rzadko się nim zajmowali. Hokusai, nieustająco poszukujący nowych pomysłów i tematów, interesował się także pejzażem. W swoich wczesnych pracach próbował wykorzystywać uki-e (z jap. „obraz perspektywiczny”, typ kompozycji z zastosowaniem reguł europejskiej centralnej perspektywy zbieżnej), analizował zachodnią perspektywę linearną, skrót perspektywiczny i światłocień, studiując holenderskie miedzioryty. Scenki z drogi Tōkaidō czy tradycyjne widoki Edo autorstwa Hokusaia stopniowo zaczynały się pojawiać w pojedynczych drzeworytach, seriach z kilkoma planszami, ilustrowanych książkach i zbiorach poezji kyōka z początku XIX wieku, a także w tomach szkiców Hokusai manga (z jap., dosłownie: „Różnorodne szkice Hokusaia”), wydawanych nieregularnie od początku XIX wieku.
To właśnie Hokusai swoimi dokonaniami wyniósł krajobraz w drzeworycie do statusu niezależnego gatunku. Oryginalność jego dzieł wynikała z zastosowanej perspektywy, sposobu prowadzenia linii oraz ze specyficznej kombinacji użytych kolorów. Temat i części składowe jego kompozycji były zawsze starannie przemyślane.
Ten nowy dla krajobrazu styl (wcześniejsze klasyczne japońskie malarstwo krajobrazowe prezentowało wyidealizowany obraz naturalnych form: gór, skał, rzek, chmur i drzew dla zobrazowania określonych idei filozoficznych), w którym artysta niezwykle zręcznie połączył elementy wschodnie i zachodnie, zaakceptowała nie tylko japońska publiczność – zafascynował się nim także Zachód. W swoich dziełach naśladowali go impresjoniści.

Opracowanie: Małgorzata Martini (Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha), © wszystkie prawa zastrzeżone