Amonity z obszaru krakowskiego

Pod koniec triasu i na początku jury utwory węglanowe były niszczone i usuwane z obszaru lądowego. Środkowojurajskie morze wkroczyło w okolice Krakowa w górnym batonie i trwało nieprzerwanie aż do kimerydu. W batonie lokalnie osadzały się glinki używane niegdyś do wyrobu materiałów ogniotrwałych (glinki grójeckie). Znajdywano w nich liczne odciski roślin.
Młodszymi i szerzej rozprzestrzenionymi osadami jury środkowej (kelowej) są słabo scementowane piaski. Ponad nimi leżą piaszczyste wapienie krynoidowe zawierające liczne skamieniałości: ramienionogi, małże, belemnity, jeżowce i amonity z rodzajów Macrocephalites i Phylloceras. W stropie tych wapieni pojawia się warstwa bulasta (fragmenty skał keloweju w żelazomanganowych powłokach), czasami ścięta powierzchnią erozyjną o charakterze twardego dna, tak jak to ma miejsce w Zalasie koło Krzeszowic. Wyżej w profilu występują wapienie zwane oolitem balińskim zawierające liczne ooidy żelaziste. Warstwa oolitowa, lub w wypadku jej braku bulasta, pokryta jest często stromatolitem — skamieniałym przejawem działalności alg bądź bakterii. Utwory oksfordu to różowe, żółte, czerwone i szare wapienie margliste, szare margle gąbkowe, wapienie płytowe, uławicone i skaliste. Liczne odsłonięcia skał jurajskich w rejonie Krakowa opisywane są w literaturze paleontologicznej i sedymentologicznej.
Balin koło Chrzanowa, Czerna koło Krzeszowic i Dolina Racławki to najbardziej znane miejsca występowania bogatego w faunę kelowejską oolitu balińskiego. Odsłonięcie w nadkładzie kamieniołomu porfiru w Zalasie koło Krzeszowic i małe łomy wapieni w Podłężu koło Brodeł pozwoliły na zebranie kolekcji kilkudzisięciu gatunków amonitów. Wśród nich znajdują się okazy dużych, dorosłych osobników z gatunku Creniceras crenatum (Brugière) osiągających maksymalnie 20 mm średnicy, jak i średniej wielkości (kilkadziesiąt centymetrów) amonity z rodzajów Macrocephalites, Phylloceras i Perisphinctes. Do kolekcjonerskich rzadkości należą: Gregoryceras tenuisculptum Gygi i Bullatimorphites bullatus znajdywane jako pojedyncze egzemparze. Spośród ciekawostek można wymienić dobrze zachowane i znacznych rozmiarów okazy Euaspidoceras paucituberkulatum Arkell i Peltoceratoides constantii (d'Orb.) pozyskane w 1998 roku. Amonity to wymarła grupa głowonogów zewnątrzszkieletowych żyjących od dewonu po kredę.
Podlegały one szybkiej ewolucji, dzięki czemu bywają wykorzystywane w stratygrafii do wyróżniania poziomów amonitowych, z których każdy scharakteryzowany jest jednym lub zespołem charakterystycznych amonitów. Powszechność ich występowania, łatwość znalezienia i uroda muszli, ośródek i odcisków powodują, że jest to jedna z najpopularniejszych skamieniałości wśród kolekcjonerów. Często obserwuje się wtórną mineralizację muszli i komór powietrznych. Kalcyt, baryt, piryt, chalcedon i kwarc zastępują niejednokrotnie aragonitowe skorupy amonitów.

Opracowanie: Remigiusz Molenda (Muzeum Geologiczne WGGiOŚ AGH), © wszystkie prawa zastrzeżone

Zobacz w zbiorach Wirtualnych Muzeów Małopolski:
Amonit Euaspidoceras paucituberkulatum Arkell
Amonit zmineralizowany kwarcem i chalcedonem 
Zęby ichtiozaura