Praktyka zdejmowania masek pośmiertnych

Zwyczaj zdejmowania masek pośmiertnych ważnych postaci w sposób szczególny upowszechnił się w XIX wieku, choć sama tradycja wykonywania takich przedstawień ma swoje źródła w starożytnym Rzymie, wtedy woskowy odcisk twarzy cesarza (effigie) był wystawiany na widok publiczny.
Zgodnie z powszechną praktyką (choć sam fakt zdejmowania maski był zarezerwowany tylko dla nielicznych), zmarłego sadzano na krześle ze specjalnym blatem. Gipsowy odcisk wykonywano wedle zasad sztuki formierskiej − po zdjęciu formy, wypełniano ją gipsem, a samą formę obtłukiwano, dzięki czemu powstawała tylko jedna maska do złudzenia przypominająca twarz zmarłego. Do dziś patrząc na odciski, które dokładnie odwzorowują najmniejsze detale i fakturę skóry, ma się wrażenie obcowania z fragmentem ciała.
W XIX wieku wkracza na scenę ciało pokawałkowane. Maska − jak pisze Philippe Ariès w swojej pracy Człowiek i śmierć − staje się wyrazem próby „uratowania z katastrofy czegoś, co wyraża niezniszczalną indywidualność”, w czym „kryje się tajemnica osobowości”. Taka siła tkwi także w dłoniach, dlatego równie często zdejmowano odciski dłoni. Z zachowanych odlewów można by ułożyć całą galerię wybitnych postaci: Mickiewicz, Goszczyński, Matejko, Gałczyński, Tuwim, Grochowiak, Iwaszkiewicz, wśród nich Karol Szymanowski… Dłonie Izabeli Czartoryskiej, Lenartowicza.
Choć zwykle wykonywano także rysunek, fotografię, zachowywano pukle włosów, czy jak w przypadku Mickiewicza fragmenty pociętej na kawałki cynkowej trumny (!), maski i odciski traktowane były w sposób szczególny − jako ostatni ślad czyjejś obecności.
Dzięki takim zabiegom ci, którzy o śmierci poetów, kompozytorów, pisarzy, dowiadywali się z przekazów, mieli namacalny dowód. Mogli obcować ze szczególną "pamiątką", ale też z tajemnicą.

Zobacz maskę pośmiertną Karola Szymanowskiego w zbiorach Wirtualnych Muzeów Małopolski.
 

Opracowanie: Redakcja WMM,
Licencja Creative Commons

 Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.