Łyżki Cecylii Chrzanowskiej

Przełom wieków XIX i XX to okres wzmożonego podróżowania po świecie w różnych celach, eksploracyjnych, badawczych, a także czysto turystycznych. Z podróży tych przywożono różne przedmioty, wśród których znajdowały się zarówno dzieła sztuki danej kultury, narodu czy grupy społecznej, jak i różne przedmioty użytkowe oraz pamiątki. Takim przedmiotem łatwym i niekłopotliwym w transporcie, a jednocześnie stanowiącym doskonałą pamiątkę z podróży, którą można było powiesić na ścianie jako swoiste memento, ale także komuś podarować, była ręcznie wykonana i zdobiona łyżka.
W zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego znajduje się licząca ponad 900 sztuk kolekcja łyżek z całego świata zebrana pod koniec XIX wieku przez generałową Cecylię z Gilewiczów Chrzanowską, żonę generała-lejtnanta wojsk rosyjskich — Pawła Chrzanowskiego z Łaniowa. Generałowa była córką Polaka i Gruzinki, zapoznaną przez Pawła Chrzanowskiego podczas jego pobytu w Tyflisie na Kaukazie, gdzie pracował w sądownictwie wojskowym. Chrzanowski był nie tylko generałem, ale także podróżnikiem i kolekcjonerem, a żyłka kolekcjonowania udzieliła się również jego żonie. Praca zawodowa generała i związane z nią podróże w głąb Azji i na krańce imperium rosyjskiego na Dalekim Wschodzie, stworzyły możliwości kolekcjonowania; jednak nie byłoby to możliwe bez zamiłowania do sztuki i żyłki kolekcjonerskiej. Ciekawość innych kultur sprawiła, że po zakończeniu wojskowej kariery zawodowej, Paweł Chrzanowski wybrał się także w podróż dookoła świata, z której przywiózł liczne dzieła sztuki orientalnej. Owocem tych wszystkich podróży są m.in. gromadzone przez generałową łyżki z różnych stron świata.
Ponad 600 łyżek z kolekcji generałowej Cecylii Chrzanowskiej, wykonanych z różnych materiałów (drewna, kości zwierzęcych, szylkretu, muszli, tykwy, bambusa, metalu i porcelany) i różnego przeznaczenia, jest wytworem kultur i narodów pozaeuropejskich. Do najbardziej cennych pod względem etnograficznym należą łyżki narodów syberyjskich, a także unikalny zbiór kilkunastu łyżek Ajnów — niewielkiej już dziś grupy autochtonicznych mieszkańców Hokkaido, dawniej zamieszkujących również niektóre rejony Honsiu, Kuryli i Sachalinu, różniących się znacząco zarówno wyglądem, jak i obyczajami od reszty mieszkańców Japonii. Ich rodowód nie jest do końca jasny. Samo słowo Ajnu w języku tego ludu oznacza po prostu „człowiek”, a sami Ajnowie wierzą, że przybyli z nieba. Podstawą ich systemu wierzeń są: kamuj ramat inau, gdzie kamuj to bogowie-duchy; ramat — dusza, a inau specyficzni pośrednicy pomiędzy bogami a ludźmi, w postaci patyków przyozdobionych zwisającymi nastruganymi wiórami.
Znajdujące się w Muzeum łyżki Ajnów z kolekcji generałowej Cecylii Chrzanowskiej są niewielkim, ale ważnym przyczynkiem do badań Polaków nad kulturą materialną tego ludu, badaniem którego wsławił się przede wszystkim Bronisław Piłsudski, ale także i inni Polacy, jak B. Dybowski, I. Kopernicki, I. Radliński, W. Sieroszewski.

Opracowanie: Eleonora Tenerowicz (Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie), © wszystkie prawa zastrzeżone

Zobacz także:
Łyżki Ajnów
Inwokację do Kamuj-Fuci  bogini ogniska domowego
Dowiedz się więcej o wierzeniach Ajnów