Historia Deutsche Emailwarenfabrik

Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa „Fabryka Emalia Oskara Schindlera” mieści się na Zabłociu, w budynku administracyjnym byłej fabryki naczyń emaliowanych znanej jako Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) Oskara Schindlera.
Przed DEF funkcjonowała tutaj Pierwsza Małopolska Fabryka Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych „Rekord Spółka z o.o., która powstała w marcu 1937 roku. Została założona przez trzech żydowskich przedsiębiorców: Michała Gutmana z Będzina, Izraela Kohna z Krakowa i Wolfa Luzera Glajtmana z Olkusza. W czerwcu 1939 roku firma „Rekord” zgłosiła wniosek o upadłość, co zostało oficjalnie ogłoszone przez Sąd Okręgowy w Krakowie.
Niedługo po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu do Krakowa 6 września oddziałów niemieckich, do miasta przybył pochodzący z Sudetów Oskar Schindler, członek NSDAP i agent Abwehry. Na podstawie okupacyjnego prawa władz niemieckich przejął jako tzw. powiernik (niem. Treuhander) żydowski sklep z naczyniami kuchennymi przy ulicy Krakowskiej, a w listopadzie 1939 roku, na postawie decyzji Urzędu Powierniczego (Treuhandstelle) objął zarząd powierniczy nad będącą w stanie upadłości spółką „Rekord” na Zabłociu. 15 stycznia 1940 roku, na podstawie umowy z syndykiem, Schindler wydzierżawił budynki fabryczne przy ulicy Lipowej 4 i Romanowicza 9. Zakupił też gotowe wyroby i półfabrykaty. Następnie nabył parcelę przy ulicy Lipowej. Nadał wówczas fabryce nazwę Deutsche Emailwarenfabrik, w skrócie „DEF”. Schindler przystąpił niebawem do rozbudowy fabryki według planów przygotowanych jeszcze przez byłych udziałowców „Rekordu”. W 1942 roku nadbudowano halę sztancowni, tworząc od strony ulicy Lipowej trzykondygnacyjny budynek mieszczący wzorcownię, magazyny, zaplecze socjalne i administracyjne z gabinetem, a także mieszkaniem właściciela. Wjazd na dziedziniec fabryki zaakcentowano dwoma kolumnami i zamknięto ażurową bramą.
W zakładzie produkowano naczynia emaliowane wedle tej samej technologii, którą stosowano przed wojną. Aby jednak przedsiębiorstwo mogło się utrzymać, uruchomiono w nim dział produkcji zbrojeniowej, gdzie wykonywano menażki dla Wehrmachtu, łuski i zapalniki do pocisków artyleryjskich oraz lotniczych. Wśród robotników początkowo przeważali Polacy, z czasem jednak coraz większą grupą stawali się Żydzi, rekrutowani za pośrednictwem urzędu pracy w getcie (marzec 1941–marzec 1943). Polacy pozostali głównie na stanowiskach administracyjnych. Liczba pracowników żydowskich wzrosła z ponad 100 w 1940 roku do około 1100 w 1944 roku (jest to liczba osób zatrudnionych w trzech okolicznych zakładach, zakwaterowanych w podobozie przy DEF). Pracowano codziennie, bez dnia wolnego. W czasie istnienia getta w Podgórzu, pracowników żydowskich doprowadzano do fabryki pod eskortą straży przemysłowej (Werkschutz) lub Ukraińskiej Policji Pomocniczej. Po likwidacji getta w 1943 roku tych Żydów, którzy uniknęli śmierci podczas tej akcji, umieszczono w obozie pracy Płaszów. Wówczas Schindler wystarał się o pozwolenie na utworzenie podobozu na zakupionej przez siebie parceli przylegającej do DEF. W maju 1943 roku wyznaczono baraki na Zabłociu na mieszkania pracowników DEF oraz trzech sąsiednich firm produkujących na potrzeby armii niemieckiej: Fabryki Chłodnic i Części Samolotowych Kurta Hodermana (NKF), Przedsiębiorstwa Budowy Baraków Józefa Chmielewskiego i Fabryki Skrzyń Ernsta Kühnpasta. Teren otoczono drutem kolczastym, wzniesiono wieże strażnicze, a pomiędzy barakami wytyczono plac apelowy. W obozie funkcjonowała służba medyczna, lekarstw dostarczała Żydowska Samopomoc Społeczna (JUS). Warunki żywieniowe były znacznie lepsze niż w obozie Płaszów, głównie ze względu na możliwość kontaktu z miastem za pośrednictwem Polaków. Chociaż fabryka i obóz były poddawane kontrolom, często przez osławionego komendanta obozu Płaszów Amona Götha, to dzięki staraniom Schindlera nie były one szczególnie uciążliwe dla pracowników.
Jesienią 1944 roku rozpoczęto likwidację KL Płaszów. W związku z tym Oskar Schindler ewakuował fabrykę zbrojeniową, wraz z jej pracownikami, do Brünnlitz w Protektoracie Czech, filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Około tysiąca dwustu więźniów pracowało tam do wyzwolenia przez Armię Czerwoną, które nastąpiło 8 maja 1945 roku.
W związku z przeniesieniem produkcji do Brünnlitz zakład przy ulicy Lipowej 4 został unieruchomiony. Dwa lata po zakończeniu wojny zabudowania fabryczne znacjonalizowano. W latach 1948–2002  funkcjonowały w nich Zakłady Wytwórcze Podzespołów Telekomunikacyjnych „Telpod”, później pod nazwą Telpod SA. W tym okresie zakład częściowo przebudowano. Niektóre elementy zespołu budynków pozostały jednak niezmienione. Są to: charakterystyczna brama wjazdowa, fasada budynku przy ulicy Lipowej 4 oraz dwuspadowe dachy hal fabrycznych.

Opracowanie: Monika Bednarek (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa), © wszystkie prawa zastrzeżone

Zobacz: Mapa na ścianie gabinetu Oskara Schindlera