Do czego służył łyżnik i jakie były ulubione wzory snycerzy podhalańskich?

Łyżnik był jednym z elementów tradycyjnego wyposażenia chałupy podhalańskiej. Wisiał on w czarnej izbie, zwanej tak od barwy okopconych ścian, zwyczajowo pomiędzy drzwiami wejściowymi z sieni a półką na naczynia. W izbie tej toczyło się życie codzienne góralskiej rodziny — tutaj była sypialnia, kuchnia, warsztat i pełno wszelkiego rodzaju sprzętów gospodarskich i narzędzi. Łyżnik, a w zamożniejszych gospodarstwach nawet kilka łyżników, zawieszano również w białej izbie, która służyła za miejsce spotkań i uroczystości rodzinnych. Zwykle więc w czarnej izbie wisiał jeden łyżnik do codziennego użytku, w białej kilka łyżników z nowymi łyżkami, aby w domu była ich dostateczna liczba dla liczniejszego grona gości, np. weselników, i aby nie trzeba było pożyczać łyżek od sąsiadów.
Łyżniki na użytek domowy, podobnie jak i inne sprzęty drewniane, wykonywali niemal wszyscy mężczyźni na Podhalu. Ci, którzy byli mniej uzdolnieni w zakresie obróbki drewna, mogli je zamawiać u cieśli i stolarzy, zajmujących się również snycerstwem. Często łyżnik dziedziczono po przodkach. Niekiedy też chłopak ofiarowywał wykonany przez siebie, zdobiony łyżnik dziewczynie upatrzonej na żonę, co było wyrazem żywionych przez niego uczuć i zamiarów małżeńskich.
Łyżniki były wykonywane głównie z jaworu, ozdobnie rzeźbione, niekiedy malowane. Ogromna różnorodność i bogactwo ornamentyki, w której dominowały motywy geometryczne i roślinne oraz ażurowe wycięcia, sprawiły, że łyżniki oprócz podstawowej funkcji użytkowej pełniły też funkcję estetyczną we wnętrzu góralskiej chałupy.
Typowy dla Podhala był łyżnik składający się z poziomej deseczki zwanej osadą, z wyciętymi w niej otworami na łyżki, oraz z przysłaniającej osadę od frontu drugiej deseczki, umieszczonej w stosunku do niej pod kątem prostym. Często pojawiało się też umocowane pionowo do osady wieszadło albo osada była wydłużona po bokach, tworząc tzw. uszy, w które wbijano gwoździe, mocując łyżnik na ścianie. Przody i wieszadła łyżników podhalańskich były zawsze zdobione ryzowanym, tj. wycinanym nożem lub dłutem, ornamentem o motywach geometrycznych lub roślinnych (po góralsku: cyfrowane), zdobieniu nie podlegała osada, pełniąca funkcję użytkową.
Większość łyżników wykonana była w całości lub częściowo z drewna jaworowego. W łyżnikach, w których występowały dwa lub trzy gatunki drewna, rzeźbione przody i wieszadła były przeważnie jaworowe, osady natomiast z buku, jesionu czy świerka. Drewniane kołki łączące w łyżnikach przód z osadą były robione z drewna cisowego, bukowego, jaworowego i jesionowego.
Łyżniki podhalańskie miały rozmaitą długość, niekiedy nawet 100 cm, a także różną liczbę otworów na łyżki — od kilku do kilkudziesięciu. Otwory te, w większości kształtu okrągłego, ułożone były w jednym, dwóch, a nawet trzech rzędach, naprzeciw lub naprzemianlegle. Wieszadła łyżników miały różnorodne formy, począwszy od prostego koła do bardziej oryginalnych, np. w kształcie dwugłowego orła, kapliczki czy serca — parzenicy.
Najpowszechniejsze w podhalańskim zdobnictwie są motywy geometryczne i one też dominowały w rzeźbiarskiej dekoracji łyżników. Ornament geometryczny najczęściej komponowany był z gwiazd sześcioramiennych wpisanych w koło, zwanych rozetami, ząbków, motywu serca, czyli parzenicy. Często w łyżnikach była stosowana dekoracja ażurowa — wycinane na wylot koła, łuki i półkola, serca, trójkąty, krzyże oraz okienka w kształcie prostokątów i kapliczek. Ażurowe wycięcia występowały z reguły wzdłuż górnej, a czasem i dolnej, krawędzi przodu łyżnika. Rzadziej występował w dekoracji łyżników ornament roślinny. Dominował w nim stylizowany kielichowaty kwiat, tzw. leluja, rzadziej pojawiały się gałązki z listkami (gaje) lub igiełkami (cetyna, jedliczka), sporadycznie kłos zboża (kłósko) czy widłak. W zdobnictwie łyżników występowały również, obok motywów geometrycznych i roślinnych, motywy symboliczne: krzyżyk w różnej postaci, kielich, hostia, monogram IHS. Poszczególne elementy zdobnicze były rozmaicie komponowane na powierzchni łyżników, tworząc różnorakie ornamenty pasowe bądź symetryczne o układzie ośrodkowym. Nieliczne motywy zoomorficzne występowały wyłącznie na wieszadłach łyżników, np. głowy końskie wycięte po bokach wieszadła czy wieńczące wieszadło sylwetki niewielkich ptaków.
Snycerze podhalańscy zdobili łyżniki prostym, ostro zakończonym nożem — kozikiem, od końca XIX wieku także dłutem. Pomocniczymi narzędziami przy zdobieniu były cyrkiel i świder. Rzeźbili oni powierzchnię łyżników delikatnie, wykonując w drewnie niegłębokie cięcia, co pozwalało im uzyskać subtelny ornament. Dodajmy, że pięknie zdobione łyżniki wisiały w góralskich chałupach w izbach białych. Łyżniki z izb czarnych, służące do codziennego użytku, były prostsze i mniej ozdobne.

Opracowała: Zofia Rak (Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem), © wszystkie prawa zastrzeżone

Zobacz czerpak podhalański oraz inspirowany kulturą materialną Podhala serwis kawowy projektu Stanisława Witkiewicza w kolekcji Wirtualnych Muzeów Małopolski.
Przeczytaj o kolekcji generałowej Cecylii Chrzanowskiej oraz zobacz łyżki Ajnów z jej kolekcji.