„(…) a była to słynna porcelana saska z Myszny (Meissen)”

Znak firmowy Manufaktury Porcelany w Miśni, źródło: Wikipedia, domena publiczna

Dwa łukowato wygięte i skrzyżowane kobaltowe miecze są znakiem rozpoznawczym wytwórni porcelany w Miśni i od ponad trzystu lat sygnują jej wyroby. To właśnie miśnieńska Królewska Manufaktura jako pierwsza rozpoczęła produkcję europejskiej porcelany. Pilnie strzeżoną tajemnicę jej fabrykacji odkrył Ehrenfried Walther von Tschirnhaus we współpracy z Johannem Friedrichem Böttgerem w 1708 roku. Pod zarządem tego ostatniego za sprawą dekretu królewskiego Kursächsische Manufaktur w 1710 roku rozpoczęła pracę w zamku Albrechtsburg w Miśni. Działalność miśnieńskiej manufaktury dzielona była na kilka okresów, wyznaczonych zatrudnionymi w niej wówczas artystami. Każdy z nich był prawdziwą osobowością twórczą i nadawał wyrobom manufaktury odmienny styl.
Początkowy okres (1710–1719) pod zarządem Böttgera był czasem eksperymentów w zakresie produkcji. Pierwszą europejską protoporcelaną była tak zwana czerwona kamionka Böttgera, nie wymagająca szkliwienia. W 1711 roku zatrudniono złotnika Johanna Jakoba Irmingera, który zaadaptował formy tradycyjnych naczyń metalowych do nowego materiału. Dalsze eksperymenty Böttgera, mające na celu uzyskanie śnieżnobiałego odcienia porcelany, nie doprowadziły do satysfakcjonującego rezultatu, pozwoliły mu ostatecznie osiągnąć barwę żółtawą. Mimo różnych prób opracowania farb i sposobów malowania na- i podszkliwnego niedoskonałe było również szkliwo. Kres temu pionierskiemu etapowi działalności manufaktury położyła śmierć Böttgera w 1719 roku.
Następne stadium rozwoju pod względem technologicznym i artystycznym rozpoczęła działalność malarza Johanna Gregoriusa Höroldta. Okazał się on genialnym technologiem farb, a właściwie twórcą europejskiej naszkliwnej dekoracji malarskiej na porcelanie. Höroldt, tworząc motywy dla własnych wyrobów, kopiował wzory chińskiej i japońskiej porcelany. W tym okresie produkowano porcelanę niezwykle kunsztownie dekorowaną chinoiserie, motywem „indyjskich kwiatów”[1] lub różnymi scenkami czy pejzażami. Höroldt zorganizował w manufakturze miśnieńskiej pracownię malarską, gdzie tworzyło wielu wybitnych malarzy i technologów. Ten okres w działalności manufaktury zwany był malarskim (1719–1731), gdyż w tworzeniu dekoracji zyskali oni prymat nad rzeźbiarzami i modelarzami pracującymi wówczas w manufakturze.
Sytuacja ta odwróciła się w kolejnej fazie zwanej rzeźbiarską (1731–1763), kiedy mistrzem modelarskim został Joachim Kändler. Nazywany był ojcem europejskiej rzeźby porcelanowej, gdyż zrewolucjonizował charakter wyrobów miśnieńskich, kładąc akcent na ich plastykę. Kändler, oprócz produkowanych wcześniej rzeźb porcelanowych, po 1736 roku zaczął wykonywać niewielkie ceramiczne figurki inspirowane życiem dworskim, takie jak liczne grupy statuetek „krynolinowych” (od krynolin postaci kobiecych), aktorów commedii dell’arte czy słynnych postaci Polaków i Polek[2]. W drugiej połowie XVIII wieku zasób ten powiększał się o kolejnych bohaterów, w tym postacie ze scen rodzajowych, takie jak figurki różnych rzemieślników, wieśniaków i żebraków, jak również słynną Małpią orkiestrę (Affenkapelle ware)[3]. Do najlepszych dzieł Kändlera zalicza się  pierwszy powstały w manufakturze serwis wykonany dla Aleksandra Józefa Sułkowskiego (1735–1737) oraz najokazalszy miśnieński serwis zwany łabędzim stworzony dla ówczesnego zarządcy manufaktury i późniejszego ministra saskiego − Heinricha Brühla (1737–1742).
W tym okresie pracownia malarska, wciąż pod zarządem Höroldta (do 1765 roku), zgodnie z duchem epoki była zdominowana przez rokokową tematykę lekkich dworskich i pasterskich scenek w stylu Watteau i Bouchera. Popularne wcześniej „indyjskie kwiaty” zostały zastąpione przez motyw naturalistycznych przedstawień roślin i owadów inspirowany wzornikami botanicznymi, zwany „kwiatami niemieckimi”[4]. Natomiast od 1739 roku dzięki udoskonalonej technice kobaltowego malarstwa podszkliwnego rozpoczęto produkcję ceramiki zdobionej jednym z najsłynniejszych do dziś miśnieńskich motywów dekoracyjnych – „wzorem cebulowym”[5].
W drugiej połowie XVIII wieku arkana wyrobu porcelany nie były już tajemnicą, przez co Miśnia straciła monopol na jej produkcję. W tym czasie w Europie funkcjonowało już sporo konkurencyjnych manufaktur, których produkty utrzymywane były na wysokim poziomie artystycznym, przy czym Miśnia wciąż przodowała w zakresie techniki fabrykacji porcelany. Za czasów zarządzania manufakturą miśnieńską przez Camilla Marcoliniego (1773–1813) wyroby upodabniano do francuskiej porcelany z Sèvres, a więc szkliwiono je na biało, co sprawiało, że przypominały antyczne marmury. Po 1814 roku w Miśni produkowano imitacje popularnych wówczas wyrobów angielskiej manufaktury Wedgwooda, a mianowicie ceramiki o białym reliefie na pastelowym, matowym tle. Kolejne okresy działalności manufaktury miśnieńskiej niosły ze sobą zmiany form i rodzajów dekoracji wyrobów, zgodnie z modą charakterystyczną dla panującej epoki.
Najwyższy poziom artystyczny manufaktura w Miśni osiągnęła niewątpliwie w połowie XVIII wieku za czasów działalności Höroldta i Kändlera. Wypracowane wówczas wzory malarstwa szkliwnego oraz rodzaje rzeźb porcelanowych ustaliły charakterystyczny repertuar, według którego po dziś dzień produkowana jest tradycyjna porcelana miśnieńska.

Opracowanie: Paulina Kluz (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

 Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:
Ludwig Danckwert, Leksykon porcelany europejskiej, tłum. Agata Bobkiewicz, Barbara Bukowska, Roman Warszewski, Gdańsk 2008;
Jan Diviš, Porcelana europejska, Warszawa 1984;
Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. 4, Warszawa 1903;
Ingelore Menzhausen, Stara porcelana miśnieńska w Dreźnie, tłum. Andrzej Dulewicz, Warszawa 1990;
Maria Piątkiewicz-Dereniowa, Porcelana miśnieńska w zbiorach wawelskich. Katalog zbiorów, t. 1–2, Kraków 1983;
Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Warszawa 1996.


[1] „Indyjskie kwiaty” to motyw zdobniczy zaczerpnięty z dekoracji chińskiej porcelany, utworzony z bujnych krzewów, kwitnących chryzantem i peonii, utrzymany w czerwonej i purpurowej kolorystyce.
[2] Figurki polskie należały do kategorii plastyki „kostiumowej”. Sarmacka kultura z jej wschodnimi strojami sprawiała wrażenie orientalnej dla saskiego dworu zdominowanego przez modę francuską.
[3] Porcelanowe figurki dobierano zazwyczaj z kilku grup tematycznych i komponowano w sceny, które w zależności od konfiguracji postaci wyrażały różne treści. Ustawiane w  takim układzie na lustrzanej tafli pośrodku stołu stanowiły jego dekorację podczas posiłku, zwaną surtout de table.
[4] Pojęcie Deutsche Blumen  obejmuje kilka typów dekoracji roślinnej, a mianowicie kwiaty „graficzne” i „cieniowane”, wzorowane na sztychach, bardzo rysunkowe (1735–1745); kwiaty „naturalistyczne”, malowane na podstawie kompendiów botanicznych (1745–1765); oraz kwiaty „manierystyczne”, czyli kompozycje rozwichrzonych bukietów (po 1765 roku).
[5] Zwiebelmuster to dekoracja typu orientalnego. Jej wzór utworzony jest z pędu bambusa (schakiako) oplecionego przez gałązkę (clematis) oraz z gałązki chryzantemy i japońskiego kwiatu (ominashi), które są obramowane owocami granatu i brzoskwiniami, przypominającymi właśnie tytułową cebulę.