Blog

Wpisy oznaczone tagiem sztuka współczesna .

Słodkie małpki z porcelany i zinstytucjonalizowana państwowa przemoc

Figurka śpiewającej małpy – z serii „Małpia orkiestra”, ok. 1765, miejsce powstania: Miśnia, Saksonia, licencja: domena publiczna.

Na naszym portalu zobaczyć można dwie małych rozmiarów, porcelanowe rzeźby małpek ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu. Figurki przedstawiają małpę grającą na rogu oraz śpiewającą małpę i należą do serii pt. Małpia orkiestra. Statuetki zaprojektowane zostały przez Johanna Joachima Kändlera i są typowym wytworem słynnej miśnieńskiej manufaktury porcelany, w której rozpoczęła się historia europejskiego, białego złota.

Porcelanowe figurki, służące m.in. do dekorowania zastawionych stołów stały się bardzo modne w Europie ok. połowy XVIII wieku. Popularnym tematem owych figurek były właśnie małpy. Motyw ten został zaczerpnięty z wydanych w roku 1711 rycin Jeana Beraina. Singerie, czyli sceny z tańczącymi, muzykującymi lub polującymi małpami, ubranymi w szykowne stroje, choć dziś mogą wydawać się kiczowate, dekorowały wnętrza pałaców najmożniejszych monarchów. Przedstawienia małp często oprócz funkcji czysto dekoracyjnej, były też nośnikiem znaczeń symbolicznych.

Mimo, że tajemnica wyrobu porcelany była zazdrośnie strzeżona przez saskich książąt, do których należała miśnieńska manufaktura, to z czasem w Europie powstały inne wytwórnie wykonujące wyroby z tego materiału. Szczególnie ciekawa historia wiążę się z Królewską Manufakturą Porcelany w Berlinie, w której również wytwarzano figurki małpek – jest to historia o państwowym przymusie i antysemityzmie.

Figurka małpy grającej na rogu – z serii „Małpia orkiestra”, ok. 1765, miejsce powstania: Miśnia, Saksonia, licencja: domena publiczna.

21 marca 1769 roku król pruski Fryderyk II Wielki wydał zarządzenie, w którym wyznaczył Żydom nietypowy podatek. Jego zapłata warunkowała możliwość korzystania z podstawowych praw obywatelskich – w tym wydanie zezwolenia na posiadanie nieruchomości. Podatek nie był zwykłą daniną pieniężną na rzecz państwa, lecz polegał na przymusowym skupowaniu przez Żydów porcelanowych figurek produkowanych w berlińskiej manufakturze i samodzielnej ich sprzedaży na eksport. Przewidziano, że każdy Żyd pragnący korzystać z prawnej ochrony państwa musiał zakupić i eksportować porcelanę za 300–500 pruskich talarów (Reichsthaler) – w praktyce Żydzi skupowali wyroby berlińskiej manufaktury również za niższe kwoty. W tym czasie wytwórnia w Berlinie odnotowywała roczny dochód rzędu zaledwie 150 talarów rocznie, cel był więc oczywisty i niezwykle pragmatyczny – chodziło o rozkręcenie pruskiej gospodarki i rozpropagowanie berlińskiej porcelany. Przymus zakupu i eksportu porcelanowych figurek został zniesiony dopiero w roku 1788 przez króla Fryderyka Wilhelma II. Wyroby skupowane przez Żydów w latach 1769–1788 znane były odtąd jako Judenporzellan – „żydowska porcelana”. Ci Żydzi, których nie było stać na opłacenie tej nietypowej taksy, nie tylko nie mogli nabyć nieruchomości, ale również założyć rodziny i posiadać legalnego potomstwa. 19 lat procederu wywarło druzgocący wpływ na demografię pruskich społeczności żydowskich – zwłaszcza na uboższej prowincji.

Dzisiaj egzemplarze Judenporzellan znajdują się w wielu kolekcjach muzealnych i prywatnych. W posiadaniu spadkobierców żydowskiego filozofa Mojżesza Mendelssohna znajduje się 20 przedmiotów uważanych za pamiątkę po przymusowym skupie porcelany. Nie wiadomo, na ile autentyczna jest ta kolekcja, której związek z Judenporzellan jest oparty o tradycję rodzinną. Pewnym jest, że przynajmniej jedna figurka małpki ze zbiorów Mendelssohnów nie jest autentycznym przykładem „żydowskiej porcelany”, ponieważ pochodzi z saskiej manufaktury w Miśni. W ten sposób nasza opowieść zatoczyła koło.

Opisana historia stała się inspiracją dla sztuki współczesnej – holenderski artysta Gert Jan Kocken przygotował instalację fotograficzną pt. Judenporzellan, którą na przełomie roku 2017 i 2018 można było zobaczyć w Galerii Bunkier Sztuki w Krakowie (folder do wystawy).

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Wybrana bibliografia:

Das “Judenporzellan”. Eine kommentierte Quellenpräsentation zur Rechts- und Sozialgeschichte der Juden im friderizianischen Preußen (1769–1788), red. Tobias Schenk, Berlin 2014 (tam zebrana literatura, dostęp: 14.01.2019).

Premiera – Bunkier Sztuki na portalu WMM

Tadam! Ogłaszamy premierę na naszym portalu. Nowy rok, nowe wyzwania, nadzieje, postanowienia… i nowe eksponaty na portalu WMM.

Do zasobów Wirtualnych Muzeów Małopolski dołącza właśnie kolejna – po Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK – kolekcja sztuki współczesnej, a mianowicie 52 eksponaty wybrane z Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki w Krakowie. Wśród obiektów zdigitalizowanych przez zespół Regionalnej Pracowni Digitalizacji Małopolskiego Instytutu Kultury znajdują się prace Jadwigi Sawickiej, Wilhelma Sasnala, Bartosza Kokosińskiego, Małgorzaty Markiewicz, Bogdana Bachorczyka, Anny Zaradny i wielu innych artystów, którzy swoją twórczością wchodzą w dialog z zastanym dziedzictwem, reinterpretują opisane już wcześniej zjawiska, podchodzą krytycznie do otaczającej rzeczywistości, reagując często na bieżące sytuacje społeczne.

Wybrane do prezentacji na portalu eksponaty są niezwykle różnorodne pod względem formalnym. To zarówno obrazy (np. Marcin Maciejowski, Lekarz powiedział…), fotografie (np. Nicolas Grospierre, Dom, który rośnie), obiekty (np. Karolina Kowalska, Okno na zimę), prace wideo (np. Cecylia Malik, Piotr Pawlus, 6 rzek), jak i szczególnie wymagające instalacje (np. Konrad Smoleński, How to Make a Bomb). Wiele z nich zostało wykonanych w niestandardowych, eksperymentalnych technikach, co stanowiło nie lada wyzwanie dla ekipy digitalizacyjnej, jak np. Obraz pożerający pejzaż Bartosza Kokosińskiego. Szczególny typ obiektów, które prezentujemy na portalu, stanowią instalacje site-specific (np. Yane Calovski, Coś umieszczone na czymś innym). Jak pokazać w wirtualnej przestrzeni internetu dzieła, których wydźwięk w ogromnej mierze wiąże się z miejscem, w którym i dla którego powstały? Czy po „wyjęciu” tego typu obiektów z kontekstu galerii i umieszczeniu na wirtualnej platformie wystawienniczej zmienia się ich znaczenie? Na to i wiele innych pytań musieliśmy sobie odpowiedzieć we współpracy z kuratorkami Bunkra Sztuki podczas digitalizacji, wizualizacji i publikacji wybranych eksponatów z kolekcji.

To sztuka często trudna, kontrowersyjna, drażniąca, budząca opór albo po prostu niezrozumiała, wystawiająca na próbę nasze estetyczne przyzwyczajenia. Chcielibyśmy zainteresować Was wybranymi obiektami, podjąć próbę jeśli nie wyjaśnienia, to przynajmniej oswojenia, uczynienia ich bliższymi naszemu codziennemu doświadczeniu. Wirtualna ekspozycja sztuki współczesnej na tle wielowiekowego dziedzictwa kulturowego prezentowanego na portalu WMM pozwala zobaczyć ciągłość w ludzkiej twórczości, zestawiać to, co dawne, z tym, co nowe, odnaleźć nieoczywiste powiązania pomiędzy eksponatami, a tym samym odkryć ich nowe znaczenia. Mamy nadzieję, że w zestawieniu tym odnajdziecie dla siebie coś istotnego i aktualnego.

Opracowanie: Kinga Kołodziejska (Redakcja WMM), Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Do ilustracji premierowej odsłony posłużyła nam praca Moniki Drożyńskiej, Między słowami, 2011, Galeria Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki, © wszystkie prawa zastrzeżone, digitalizacja: RPD MIK, projekt Wirtualna Małopolska

Wyświetlanie 2 rezultatów.