Blog

Wpisy oznaczone tagiem kolekcja .

Co oznacza skrót IHS?

Odpowiedzieć na pytanie postawione w tytule można bardzo prosto: to skrót od imienia Jezus – tak zwany Chrystogram, czyli monogram Chrystusa. Grecki zapis imienia: ΙΗΣΟΥΣ, skrócony do ΙΗΣ, przy użyciu łacińskiego alfabetu zamienił się w IHS. Z kolei od greckiej formy słowa „Chrystus” (ΧΡΙΣΤΟΣ) powstał symbol łączący litery X i P, a także skrót XPI.

Chrystogram, płaskorzeźba z sarkofagu z IV wieku, Muzea Watykańskie.
Wikimedia Commons
, fot. Jebulon, domena publiczna


Posługiwano się nim już w czasach wczesnochrześcijańskich – bo też w ogóle pomysł skracania wyrazów jest zakorzeniony w starożytności. W sztuce chrześcijańskiej monogram Chrystusa funkcjonował także jako element dekoracyjny o sakralnym znaczeniu. Jednym z najciekawszych – moim zdaniem – przykładów jest karta ze słynnego iroszkockiego rękopisu z początków IX wieku, zwanego Księgą z Kells. Litery XPI zostały tu wplecione w taki gąszcz szalonej, plecionkowej ornamentyki, że na pierwszy rzut oka trudno je w ogóle dostrzec! Największą część karty zajmuje asymetryczne X, pod którym zostało umieszczone P z wplecionym w środek I:

Karta 34. z Księgi z Kells, ok. 800, Trinity College Library w Dublinie, MS 58.
Wikimedia Commons


Pytanie o znaczenie Chrystogramu możemy potraktować jako punkt wyjścia do rozważań o koncepcji stosowania skrótów w ogóle. Niektóre z nich, choć wykształcone w starożytności oraz średniowieczu, są w powszechnym użytku do dzisiaj.

Czy zauważyliście, że często w czasie sądowych rozpraw (szczególnie w amerykańskich filmach i serialach) protokolant pisze na malutkiej maszynie, która drukuje zapis na wąskich paskach papieru? Te urządzenia to maszyny do stenotypii, czyli do szybkiego pisania w systemie stenograficznym. W dzisiejszych czasach dysponujemy co prawda technologią pozwalającą po prostu nagrywać głos, lecz wcześniej przez wiele stuleci bieżące protokołowanie dyskusji i obrad było możliwe w zasadzie tylko dzięki technikom skróconego zapisu. Ich początki sięgają starożytności – z greki sposoby szybkiego pisania nazwano trachygrafią, a pierwszy system stworzyć miał w I wieku p.n.e. Marek Tuliusz Tyron, wyzwoleniec, przyjaciel i sekretarz Cycerona. Tak zwane noty tyrońskie składały się zazwyczaj z dwóch znaków: głównego, wywodzącego się z początku danego wyrazu, oraz posiłkowego, oznaczającego odpowiednio odmienioną końcówkę. Z kilkuset znaków szybko zrobiło się kilka tysięcy, a w średniowieczu nawet kilkanaście tysięcy! Ostatecznie jednak w stałym użytku była jedynie dość niewielka grupa najbardziej popularnych znaków.

Większość powszechnie stosowanych skrótów była jednak po prostu abrewiaturami, czyli nie w całości zapisanymi wyrazami. Zasadniczo opcje były dwie: kontrakcja lub suspensja. Takie metody skracania są zresztą stosowane do dziś. Kontrakcja polega na tym, że pomija się środkowe litery wyrazu: znakomitym przykładem jest skrót mgr oznaczający „magister”, albo dr zamiast „doktor”. Ponieważ skrót kończy się ostatnią literą słowa, w języku polskim nie dajemy na końcu kropki; ponadto końcówka zachowuje formę fleksyjną (odmieniamy zatem: dra, mgra). Tymczasem suspensja to odcięcie końcówki i zastąpienie jej kropką: tak skraca się na przykład słowo „profesor” (prof.) – z braku końcówki takiego skrótu nie odmieniamy.

Stosowanie skrótów pozwalało oszczędzić miejsce, co mogło mieć znaczenie na przykład w przypadku inskrypcji na przedmiotach lub budynkach, ale przede wszystkim ułatwiało szybkie pisanie. Ten aspekt był szczególnie istotny przy sporządzaniu protokołów, dokumentów prawnych czy też spisywaniu rachunków. Do takich celów stosowano pismo kursywne.

Akt erekcyjny króla Kazimierza Wielkiego z 4 października 1358 roku,
Muzeum Niepołomickie — Zamek Królewski w Niepołomicach. Digitalizacja: RPD MIK, domena publiczna


My dzisiaj najczęściej uważamy, że kursywa to pismo pochylone – historycznie jednak była po prostu pismem pospiesznym, a jego nazwa wywodzi się od łacińskiego czasownika curro (łac. biegnę, spieszę się, pędzę). W każdej epoce funkcjonowały pisma kursywne, najczęściej stosowane w kancelariach – dokumenty, listy i księgi spisane kursywą bywają trudne do odczytania, ponieważ owo pospieszne pismo charakteryzowało się niedbałością oraz stosowaniem dużej ilości skrótów. Od czasu do czasu zresztą władcy robili porządek w swoich kancelariach i wymuszali zmiany w kwestii używanego przez skrybów pisma. Najsłynniejszą reformą było wprowadzenie przez Karola Wielkiego czytelnego pisma zwanego minuskułą karolińską, z założeniem, że pisane nią teksty mają stosować jedynie niewielką ilość ustalonych i ściśle kontrolowanych skrótów. A jednak tak zwana młodsza rzymska kursywa (powszechnie stosowana w cesarstwie od III wieku, następczyni starszej rzymskiej kursywy) w Italii występowała nawet do XII stulecia. W końcu w 1231 roku Fryderyk Barbarossa zabronił jej stosowania, bo naprawdę było to pismo momentami niemal nieczytelne.

Fragment papirusu berlińskiego z zapisem starszą rzymską kursywą, 4154,
wg: F. Steffens, Lateinische Palaeographie, taf. 101, ed. 1906. Wikimedia Commons


Wielką oszczędnością miejsca były również tak zwane ligatury, czyli powiązanie kilku liter w jeden znak. W średniowieczu stosowano wiele rozmaitych ligatur, a niektóre z nich pozostały w użytku do dziś. Znakomitym przykładem jest stosowany w języku niemieckim znak ß, zastępujący zdwojone „s” – wydawać by się mogło, że jego forma powstała z zestawienia „s” długiego (które przypominało literę f) oraz „s” krótkiego. Tymczasem nazwa tej ligatury, czyli „Eszett”, wskazuje na to, że pierwotnie była ona połączeniem liter „s” i „z” – i faktycznie, na przykład w tekstach staropolskich pisanych pismami gotyckimi, ta właśnie ligatura zastępowała obecny w naszym języku dwuznak „sz”.

Trzeba jednak przyznać, że mistrzami ligatur w średniowieczu byli papieże: zdołali oni skleić w jedną wielką ligaturę całe dwa słowa: bene valete. Była to forma życzenia – „pozostawajcie w dobrym zdrowiu” – powszechnie używana w kancelarii papieskiej od XI wieku, najczęściej na uroczystych bullach papieskich nadających rozmaite przywileje.

Ligatura z papieskiego dokumentu Innocentego II z 1134 roku, Landesarchiv Speyer (Spira).
Wikimedia Commons


Niewątpliwie najpopularniejszą stosowaną do dziś ligaturą jest & – znak ten wywodzi się z połączenia liter „e” oraz „t” – czyli oznacza spójnik „i” (łac. et). Stosowanie ligatury ma oczywiście sens tylko w tych językach, w których spójnik ten jest słowem składającym się z co najmniej dwóch liter, a szczególnie – z trzech (jak w angielskim – and albo niemieckim – und). Po polsku zastępowanie litery „i” znakiem & jest kompletnie bez sensu – akurat w naszym języku spójnik ten wyrażony jest najwęższą literą, nie ma zatem potrzeby aby zastępować ją skrótem!

Potwierdzenie statutu Cechu Wielkiego w Koszycach wydane przez Stefana Batorego, 1578,
Muzeum Ziemi Koszyckiej im. Stanisława Boducha. Digitalizacja: RPD MIK, domena publiczna

 

Na koniec trzeba zwrócić uwagę na jeden z najbardziej intrygujących znaków, szczególnie wobec jego współczesnej popularności, a mianowicie: @. Po polsku nazywa się to małpa, po czesku – zavináč, a po angielsku at. To ostatnie wydaje się najsensowniejsze (choć czeski „zawijacz” też jest uroczy), gdyż rzeczywiście może to być ligatura łacińskiego ad („d” w średniowieczu zapisywano z laseczką pochyloną lub nawet zawijającą się w lewo). W przypadku zapisu adresu mailowego angielskie at czy też łacińskie ad tłumaczy się bardzo dobrze: kowalski@gmail.com oznacza po prostu konto osobiste Kowalskiego NA serwerze gmail.com. Szkopuł w tym, że najstarsze zachowane przykłady zastosowania tego znaku mają inne (i zupełnie różne) znaczenia: w czternastowiecznym rękopisie Kroniki Manassesa (Konstantyn Manasses był pisarzem i poetą bizantyńskim, żyjącym w XII wieku) pojawia się on jako inicjał w słowie amen, zaś w aragońskiej księdze rachunkowej z XV wieku symbolizuje jednostkę wagi zwaną arroba (w zapisie dotyczącym transportu określonej ilości zboża).

Fot. wg: Ivan Duichev, Miniatyurite na Manasievata letopis [Миниатюрите на Манасиевата летопис] Sofia 1962. Wikimedia Commons


Tak czy inaczej, można te paleograficzne dywagacje podsumować moim ulubionym stwierdzeniem: wszystko już było w średniowieczu! A gdybyśmy byli ówczesnymi skrybami, ślęczącymi przez długie godziny nad przepisywaniem ksiąg, marznącymi w niedogrzanym klasztornym skryptorium, to także zapewne szukalibyśmy możliwości, aby tekst maksymalnie skrócić i jak najszybciej przepisać. W bardzo wielu średniowiecznych rękopisach na przestrzeni całego średniowiecza (co najmniej od początków VII wieku) znajdziemy dwuwiersz, który w najpopularniejszej wersji brzmi: Qui nescit scribere, nullum putat esse laborem, quia quo tres digiti scribunt, totus corpus laborat („Ten, kto nie potrafi pisać, sądzi, że to żadna praca, lecz choć trzy palce piszą, całe ciało pracuje”). Każdy skrót przyspieszający zakończenie takiej pracy był dla skryby prawdziwym błogosławieństwem.

Opracowanie: dr Magdalena Łanuszka
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

dr Magdalena Łanuszka – absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, doktor historii sztuki, mediewistka. Ma na koncie współpracę z różnymi instytucjami: w zakresie dydaktyki (wykłady m.in. dla Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Dziedzictwa, licznych Uniwersytetów Trzeciego Wieku), pracy badawczej (m.in. dla University of Glasgow, Polskiej Akademii Umiejętności) oraz popularyzatorskiej (m.in. dla Archiwów Państwowych, Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, Biblioteki Narodowej, Radia Kraków, Tygodnika Powszechnego). W Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie administruje serwisem Art and Heritage in Central Europe oraz prowadzi lokalną redakcję RIHA Journal. Autorka bloga o poszukiwaniu ciekawostek w sztuce: www.posztukiwania.pl.

Pozostałe teksty Magdaleny Łanuszki na portalu:

Modlitwa Chrystusa w Ogrójcu w realizacji Wita Stwosza
Niezwykły program dekoracji kielicha z kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie
Winne opowieści – część pierwsza
Winne opowieści – część druga
Smoki w sztuce średniowiecznej: profanum
Smoki w sztuce średniowiecznej: sacrum
Średniowieczna miłość cudzołożna
Średniowieczne kobiety fatalne
Zmartwychwstanie w sztuce średniowiecznej

Winne opowieści – część druga

Pierwsza część mojej jesiennej opowieści o winie w sztuce dotyczyła kultury antycznej – tamten tekst zakończyłam stwierdzeniem, że choć chrześcijaństwo przyniosło winu świętą rolę, to niektóre historie starotestamentowe z winem w tle nie są pozbawione wydźwięku skandalu. Teraz nadszedł czas na część drugą: będzie o winie w Biblii oraz w sztuce sakralnej.

Opilstwo Noego

W 9. rozdziale Księgi Rodzaju możemy przeczytać, że po Potopie Noe, w którego arce przetrwali ludzie i zwierzęta, zabrał się za odrodzenie rolnictwa. Zasadził także pierwszą winnicę, a ponieważ żył wyjątkowo długo (jak mówi Biblia, aż 950 lat), to doczekał się całkiem przyzwoitego wina. Jako pionier winiarstwa nie wiedział jednak, jaki efekt przynosi nadużycie tego szlachetnego trunku. Pewnego razu, wypiwszy zbyt wiele, zasnął nagi w swym namiocie. Zobaczył go tam jego syn, Cham ojciec Kanaana, i poszedł powiedzieć braciom o kompromitującej sytuacji. Owi bracia Chama, Sem i Jafet, zachowali jednak szacunek do Noego: wzięli płaszcz, weszli do namiotu tyłem, aby nie patrzeć na nagość ojca, i przykryli go owym płaszczem. Gdy Noe się obudził i dowiedział, jak zachował się Cham, przeklął jego potomstwo, czyli Kanaana. Tak właśnie tradycja żydowska uzasadniała niższość Kananejczyków wobec Izraelitów. Scena pijaństwa Noego często pojawiała się w sztuce średniowiecznej i nowożytnej – znajdziemy ją chociażby na jednym z kapiteli nagrobka Kazimierza Jagiellończyka (Wit Stwosz, 1492, katedra na Wawelu) oraz w jednym z wawelskich arrasów (seria Dzieje Noego, warsztat Pietera van Aelsta młodszego, ok. 1550).

Opilstwo Noego, mozaika w katedrze w Monreale, Sycylia, lata 80. XII w.
Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna


Lot i jego córki

Wyjątkowo skandalizująca biblijna historia z winem w tle pojawia się w rozdziale 19. Księgi Rodzaju, w ramach opowieści o zniszczeniu Sodomy i Gomory. Bóg wysłał aniołów do sprawiedliwego Lota, nakazując mu uciekać wraz z żoną i dwiema córkami z miasta, które miało zostać zniszczone z powodu występków jego mieszkańców. Mieszkający w Sodomie mężczyźni zażądali od Lota, aby wydał im swoich gości, by mogli z nimi „poswawolić”. Lot pragnąć ochronić przybyszów, zaproponował sąsiadom swoje dwie dziewicze córki, lecz Sodomici nie byli zainteresowani wdziękami niewiast. Ostatecznie Lot z żoną i córkami postąpił tak, jak nakazali mu aniołowie: uciekł, nie oglądając się za siebie. Małżonka Lota obejrzała się jednak i zamieniła się w słup soli. Sodoma oraz Gomora zostały przez Boga zniszczone – spadł na nie deszcz siarki i ognia.

Dwie córki Lota wraz ze swym ojcem zamieszkały w górach, chroniąc się w jaskini. Dziewczęta straciły w Sodomie swoich narzeczonych i zaczęły się obawiać, że nie uda im się znaleźć mężów i zostać matkami. Postanowiły zatem zawalczyć o macierzyństwo… wykorzystując swojego ojca! Upoiły go winem w dwie kolejne noce i uwiodły: najpierw starsza, a następnie młodsza. Jak mówi Biblia: „on nawet nie wiedział, kiedy się kładła i kiedy wstała. I tak obie córki Lota stały się brzemienne za sprawą swego ojca” (Rdz 19,35-36). Z tego kazirodczego występku narodzili się dwaj synowie Lota (będący zarazem jego wnukami!): Moab i Ben-Ammi, od których mieli wywodzić się Moabici i Ammonici. To kolejna opowieść usprawiedliwiająca niechęć Izraelitów do innych ludów.

Hendrik Goltzius, Lot z córkami, 1616, Rijksmuseum w Amsterdamie. Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna


Symbol obfitości

Czy zastanawialiście się kiedyś, dlaczego Izraelici, opuściwszy egipską niewolę, aż czterdzieści lat wędrowali przez pustynię, zanim dotarli do Ziemi Obiecanej? W końcu kilkaset kilometrów pokonuje się piechotą raczej w kilka tygodni, a nie przez wiele lat… Otóż rzecz w tym, że Bóg specjalnie prowadził Izraelitów takim zygzakiem, aby w czasie podróży wymarło pokolenie wychowane w egipskiej niewoli. A wszystko zaczęło się od gigantycznego winnego grona.

Bóg obiecał Izraelitom ziemię Kanaan, a Mojżesz wysłał do niej zwiadowców. Powrócili oni z wielką obfitością owoców, na drągu przynieśli olbrzymie winogrona rosnące na winnym krzewie. Był to znak, że owa Ziemia Obiecana jest niezwykle urodzajna – niestety kraj ten był także zamieszkany, a żeby go zająć, trzeba by było najpierw go zdobyć. Zamiast zaufać Bogu i ruszyć do boju, Izraelici zaczęli się buntować i nawet rozważali powrót do Egiptu. Rozgniewany Bóg zdecydował, że nie zobaczą oni Ziemi Obiecanej: pomrą w czasie wieloletniej wędrówki na pustyni, a dopiero ich dzieci dotrą do celu. Pokolenie urodzone w niewoli nie potrafiłoby zbudować własnego, wolnego kraju.

Kielich z warsztatu Michaela Wissmara – detal: medalion z przedstawieniem zwiadowców powracających z winogronami, 1738, Wrocław, Muzeum Archidiecezjalne im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie. Digitalizacja: RPD MIK, domena publiczna


Przedstawienie Izraelitów niosących olbrzymie winne grono pojawiało się w sztuce średniowiecznej oraz nowożytnej, nie tylko w malarstwie, ale także w dziełach złotniczych. Przykładem może być chociażby kielich z wrocławskiego warsztatu Michaela Wissmara z 1738 roku, przechowywany dzisiaj w Muzeum Archidiecezjalnym Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie.

Przypowieści nowotestamentowe

Winiarstwo już w starożytności było jedną z najważniejszych gałęzi rolnictwa w regionach śródziemnomorskich, a niewykwalifikowani robotnicy znajdowali zatrudnienie głównie przy pracach sezonowych w winnicach. Dlatego właśnie Chrystus w swoich przypowieściach często odnosił się do winiarstwa, ubierając swe nauki w metafory zrozumiałe dla współczesnego, prostego odbiorcy. Zapowiadając swą mękę, opowiedział historię o tym, jak zbuntowani robotnicy zabili syna właściciela winnicy (Łk 20,9-19, Mt 21,33-46; Mk 12,1-12). Nauczając o bożym miłosierdziu i nagrodzie w Niebie, opowiedział o właścicielu winnicy, który na koniec dnia zapłacił po równo wszystkim robotnikom, niezależnie od tego, czy pracowali cały dzień, pół dnia, czy też tylko chwilę przed wieczorem (Mt 20,1-16). Ponadto w Ewangelii według świętego Jana Chrystus wprost powiedział: „Ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami. Kto trwa we Mnie, a Ja w nim, ten przynosi owoc obfity” (J 15,5). Dlatego też owocująca winna latorośl funkcjonowała w sztuce sakralnej nie tylko w kontekście eucharystycznym, ale też szerzej – jako symbol Kościoła. Splątane gałązki z owocami winogron dekorowały nie tylko ołtarze czy kielichy liturgiczne, ale także, między innymi, ambony. Przykładem może być XVII-wieczna ambona z cerkwi we wsi Królowa Ruska, która ozdobiona została kolumienkami z winną latoroślą, umieszczonymi pomiędzy przedstawieniami Ojców Kościoła (pierwotnie składała się ona z trzech elementów: baldachimu z wizerunkiem Ducha Świętego, kosza oraz obudowy schodów z przedstawieniem zaprzęgu z prorokiem Eliaszem.

Ambona z wyobrażeniami Ojców Kościoła, 1685, Królowa Ruska, Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. Digitalizacja: RPD MIK, domena publiczna


Wino jako krew

W wielu religiach wino funkcjonowało w sakralnym kontekście ofiarnym, ale szczególną rolę przyjęło w chrześcijaństwie jako element Eucharystii. W teologii katolickiej w czasie mszy w wyniku przeistoczenia wino staje się krwią Chrystusa, zgodnie ze słowami, które wypowiedział on do swych uczniów w czasie Ostatniej Wieczerzy („to jest moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów" – Mt 26,28, a także Mk 14,24 i Łk 22,20). Eucharystyczną rolę wina najczęściej dostrzegamy właśnie w przedstawieniach Ostatniej Wieczerzy, choć wbrew powszechnej opinii nie wszystkie ilustracje tego wydarzenia koncentrują się na ustanowieniu Eucharystii.

Kielich z warsztatu Michaela Wissmara – detal: medalion ze sceną Ostatniej Wieczerzy, 1738, Wrocław, Muzeum Archidiecezjalne im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie. Digitalizacja: RPD MIK, domena publiczna


W sztuce średniowiecznej i w początkach nowożytności artyści często ukazywali raczej moment, w którym Jezus zapowiada, że zostanie zdradzony, a jako zdrajcę wskazuje Judasza, podając mu kawałek chleba (J 13,21-30). W takich przedstawieniach Ostatniej Wieczerzy zdarzało się nawet, że na stole w ogóle nie ma tego jednego, najważniejszego kielicha. Najsłynniejszym, choć nie jedynym przykładem może tu być mediolańskie malowidło Leonarda da Vinci.

Leonardo da Vinci, Ostatnia Wieczerza, 1494–1498, Santa Maria delle Grazie w Mediolanie.
Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna

Cud w Kanie

Trzeba jednak podkreślić, że związek Chrystusa z winem nie ogranicza się do Eucharystii – oto bowiem pierwszym cudem, jakiego dokonał Mesjasz, było … zamienienie wody w wino! Epizod z Kany Galilejskiej, opisany w Ewangelii według św. Jana, stanowi początek publicznej działalności Jezusa. Jest też zarazem momentem, w którym Chrystus po raz pierwszy okazał swoje cudotwórcze możliwości. Co prawda nie miał na to ochoty, ale dał się przekonać swojej matce Marii. Dlatego właśnie przedstawienie Godów w Kanie Galilejskiej funkcjonowało jako ilustracja skuteczności orędownictwa Matki Boskiej.

Chrystus i Maria byli gośćmi zaproszonymi na wesele. Niestety w trakcie przyjęcia skończyło się wino. Maria to zauważyła i poprosiła swego syna o to, by podjął jakieś działania. On jednak odpowiedział jej: „Czyż to moja lub twoja sprawa niewiasto?”, słusznie skądinąd wychodząc z założenia, że kwestia braku wina na weselu nie powinna być kłopotem gości. A jednak uparta Maria nakazała sługom, aby postępowali zgodnie z instrukcjami Jezusa, a on widząc jej determinację dał się przekonać. Przykazał napełnić stągwie wodą, a ona zmieniła się w wino. Oczywiście Zbawiciel nie zamienił wody w byle jakie wino. Starosta weselny, próbując trunku ze zdziwieniem uznał, że jest on wyjątkowo zacny. Rzekł nawet do pana młodego: „Każdy człowiek stawia najpierw dobre wino, a gdy się napiją, wówczas gorsze. Ty zachowałeś dobre wino aż do tej pory" (J 2,10).

Giotto di Bondone, Gody w Kanie Galilejskiej, 1304–1306, fresk w Kaplicy Scrovegnich (Capella della Arena) w Padwie. Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna


Z biblijnych opowieści chciałoby się wydobyć następującą naukę: wino, które pijemy, powinno być zawsze dobre, niczym to z Kany Galilejskiej, ale nie należy go nadużywać, mając w pamięci fatalne skutki, które przytrafiły się Noemu i Lotowi.

Opracowanie: dr Magdalena Łanuszka
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

dr Magdalena Łanuszka – absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, doktor historii sztuki, mediewistka. Ma na koncie współpracę z różnymi instytucjami: w zakresie dydaktyki (wykłady m.in. dla Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Dziedzictwa, licznych Uniwersytetów Trzeciego Wieku), pracy badawczej (m.in. dla University of Glasgow, Polskiej Akademii Umiejętności) oraz popularyzatorskiej (m.in. dla Archiwów Państwowych, Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, Biblioteki Narodowej, Radia Kraków, Tygodnika Powszechnego). W Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie administruje serwisem Art and Heritage in Central Europe oraz prowadzi lokalną redakcję RIHA Journal. Autorka bloga o poszukiwaniu ciekawostek w sztuce: www.posztukiwania.pl.

Pozostałe teksty Magdaleny Łanuszki na portalu:

Modlitwa Chrystusa w Ogrójcu w realizacji Wita Stwosza
Niezwykły program dekoracji kielicha z kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie
Winne opowieści – część pierwsza
Smoki w sztuce średniowiecznej: profanum
Smoki w sztuce średniowiecznej: sacrum
Średniowieczna miłość cudzołożna
Średniowieczne kobiety fatalne
Zmartwychwstanie w sztuce średniowiecznej

Czy Jagiellonowie się myli?

Nagrobek króla Jana I Olbrachta, 1502–1505,
Królewska Katedra na Wawelu, domena publiczna.

Filmy i seriale historyczne, których akcja rozgrywa się w średniowieczu i we wczesnej nowożytności, przyzwyczaiły nas do obrazu niewyobrażalnego brudu. Zepsute zęby, przywodzące na myśl koszmarny odór z ust, brudne paznokcie, łachmany, liszaje i owrzodzenia lub, w najlepszym razie, twarz umazana błotem to lejtmotywy charakteryzacji aktorów wcielających się w naszych przodków.

Na poglądy średniowiecznych Europejczyków znaczący wpływ miały ascetyczne doktryny Ojców Kościoła, szanowanych teologów oraz świętych, którzy głosili pogardę dla cielesności, a tym samym dla dbałości o higienę. Faktem jest również, że po politycznym i gospodarczym upadku Cesarstwa Rzymskiego nie budowano już wielkich kompleksów term, a ogólny poziom higieny chrześcijańskich Europejczyków przedstawiał się gorzej niż ich pogańskich przodków, w tym również tych, których Rzymianie nazywali barbarzyńcami. Nieprawdą jest jednak, że każdy Rzymianin był świeży i pachnący, a ludzie średniowiecza cuchnęli ponad wszelkie wyobrażenia, nie znali publicznych łaźni i bali się kąpieli, jak diabeł święconej wody. Łaźnie w średniowiecznych miastach były powszechne. Można było w nich zadbać o higienę, odprężyć się oraz oddać cielesnym uciechom. Popularność tych przybytków zmalała dopiero w XIV wieku, po epidemii dżumy, a ich koniec przyniosły kolejne dwa stulecia, co wiązało się z rozpowszechnieniem kiły. Uważa się, że właśnie na tę chorobę zmarł brat Zygmunta I Starego – Jan I Olbracht. Król, uchodzący za okaz zdrowia, miał ponoć zarazić się syfilisem w czasie hulaszczych, nocnych wypadów do Krakowa.

Nie tylko mieszczanie korzystali z łaźni. Również królowie i arystokraci wiedzieli, jak zadbać o czystość. Jedna z najważniejszych siedzib cierpiącego na reumatyzm Karola Wielkiego zlokalizowana została w pobliżu leczniczych gorących źródeł Aquae Grani, czyli wód Granusa (rzymskiego boga gorących źródeł). Od nich wzięła się nazwa Akwizgran. Zachowały się również przekazy mówiące o baliach kąpielowych, które królowie mieli w swoich rezydencjach lub zabierali w podróże.

Przykładowe koło paleczne z wiatraka w Grądzkich,
fot. Semu, CC BY 4.0, źródło: Wikimedia Commons.

Szczególnym przykładem są Jagiellonowie. Już w swoich czasach uchodzili za czyściochów. Według Jana Długosza, Władysław Jagiełło kąpał się „co trzeci dzień, a niekiedy częściej”, a kronikarz zdecydowanie potępiał taką przesadę. Wiadomo również, że król na czas podróży zabierał ze sobą ulubioną balię w kształcie konia. Czy rzeczywiście Jagiełło kąpał się tak często? Oczywiście: często jak na owe czasy. Długosz nie lubił Jagiełły i bywał wobec króla nieżyczliwy lub nawet złośliwy. Być może celowo chciał przypisać monarsze tak dziwną, jak no owe czasy, dbałość o higienę. Faktem jest natomiast, że krewni i następcy Jagiełły również uchodzili za przesadnie rozmiłowanych w kąpielach. Ekstremum, choć normą z naszego punktu widzenia, były zwyczaje higieniczne najmłodszego brata Jagiełły, Bolesława Świdrygiełły, który kąpał się codziennie.

Szczególne miejsce w historii higieny na ziemiach dawnego Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego zajmuje rezydencja królewska na Wawelu w czasach ostatnich Jagiellonów. Zygmunt Stary i Zygmunt August podjęli trud gruntownej przebudowy starej i za małej rezydencji. Nowy zamek został wyposażony w najnowocześniejsze rozwiązania techniczne.

Kluczowe znaczenie miał dostęp do wody. Zamek królewski miał własny rurociąg pompujący wodę na wzgórze wawelskie. U jego podnóża, od północnej strony, nad rzeką Rudawką wzniesiono rurhaus lub rurumus – dom nadzorcy wawelskiej instalacji wodno-kanalizacyjnej, zwanej wodnym kunsztem. Twórcą wawelskiego rurociągu i jego pierwszym nadzorcą został w 1502 roku Czech, Jan z Dobruszki. Po nim, w roku 1555, funkcję objął pochodzący z Włoch Mateusz Morano. Wodę do rurociągu pobierano ze studni obok rurhausu i wypełniano nią cysternę. Następnie woda była pompowana do metalowych (żelaznych, ołowianych i miedzianych) rur poprowadzonych na szczyt wzgórza. Mechanizm tłoczący napędzał nurt Rudawki poruszający kołem palecznym, w taki sam sposób jak w młynach wodnych. Za pomocą miedzianych rur na zamek pompowano również ciepłą wodę. Dzięki rachunkom wawelskim wiemy, że służące do tego rury miały zawory i kurki, co zapewne ułatwiało korzystanie z wodociągu.

Portret króla Zygmunta I Starego, Zamek Królewski na Wawelu
Państwowe Zbiory Sztuki, domena publiczna.

Na terenie wawelskiej rezydencji ostatnich Jagiellonów znajdowały się dwie łaźnie służące królewskiej parze. Łaźnia królowej przylegała do jej apartamentów w skrzydle zachodnim zamku, zbudowanym jeszcze przez Aleksandra Jagiellończyka z przeznaczeniem na jego własny pałac. Wodę do niej doprowadzał rurociąg prowadzący z rurhausu. Łaźnia króla znajdowała się poza zamkiem, u podnóża wschodniego skrzydła zamku. Prowadził do niej zadaszony chodnik, który wytyczono przez ogrody zamkowe. Ponadto, w apartamentach królewskich w Kurzej Nodze (wieży w północno-wschodnim skrzydle zamku) znajdowała się niewielka łazienka królewska. Większość dworzan nie mogła jednakże korzystać z luksusów zarezerwowanych dla królewskiej pary i jej najbliższego otoczenia. Urzędnicy i służba do kąpieli używali balii napełnionych wodą z licznych wawelskich studni.

Zapotrzebowanie na wodę było ogromne, bo dwór królewski w czasach dwóch ostatnich Jagiellonów liczył kilkaset, a okresowo nawet ponad tysiąc osób. Do tego należy doliczyć gości ze służbą i stale przybywających na zamek interesariuszy. Wawel był wówczas rezydencją monarchy i siedzibą kilku ważnych urzędów i sądów. W wyjątkowych sytuacjach zbierał się tam również sejm, który normalnie obradował w Piotrkowie. Wodę na potrzeby tak wielu osób gromadzono w cysternach na piętrach zamku oraz w baliach w kuchni. Oprócz tego, na strychach znajdowało się 19 miedzianych cystern przeciwpożarowych.

Powszechnie wiadomo, że zamek królewski na Wawelu wyposażony był w liczne ustępy. Własny locus secretus mieli m.in. król, a także podkomorzy (urzędnik dbający o apartamenty królewskie) mieszkający w apartamencie obok monarszego. Nieczystości z ustępów wyprowadzane były na dwa sposoby: spadały do dołów chłonnych, które znacznym kosztem musiano okresowo opróżniać, lub kanalizacją do rzek – Wisły i Rudawki. Większość mieszkańców zamku korzystała jednak z wiader i nocników, których kłopotliwą zawartość musiano wynosić w kadziach poza wzgórze.

W wawelskiej rezydencji znajdowały się również inne instalacje, dzięki którym życie jej mieszkańców było komfortowe. Wiadomo, że oprócz kominków i pieców kaflowych, do ogrzewania używano również instalacji nazywanej hypokaustum. Nie chodzi jednak o ogrzewanie podłogowe znane ze starożytnego Rzymu, lecz o system przewodów wentylacyjnych doprowadzających do części zamkowych pomieszczeń ciepłe i suche powietrze ogrzane przez piece w łaźni królowej oraz w kuchni.

Rachunki budowy, wyposażenia i utrzymania zamku na Wawelu świadczą o godnej podziwu dbałości o higienę w czasach, gdy urządzenia sanitarne były luksusem, a kąpiel wymagała starannego przygotowania. Łatwo można wyobrazić sobie, że gdy król chciał się wykąpać, musiano posłać kogoś do domu rurmistrza z rozkazem. Następnie – uzupełnić wodę w cysternie, rozpalić ogień, odczekać na jej ogrzanie i uruchomić koło paleczne. Dopiero wówczas służba króla mogła odkręcić kurek z ciepłą wodą. Przytłaczająca większość mieszkańców ówczesnej Europy nie mogła jednakże liczyć na takie udogodnienie.

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Trzy szkice Ireny Lorentowicz

W willi Atma – muzeum Karola Szymanowskiego w Zakopanem – znajdują się szkice kostiumów do baletu Harnasie Karola Szymanowskiego autorstwa Ireny Lorentowicz. Jest to jedyne dzieło tej artystki prezentowane na portalu Wirtualne Muzea Małopolski. W 1976 roku malarka podarowała je do kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie. Oryginalne dekoracje do spektaklu spłonęły we wrześniu 1936 roku w pożarze gmachu Opery Paryskiej. Trzy szkice wykonane akwarelą na kalce zostały zainspirowane sztuką i kultura Podhala. Przedstawiają góralkę i harnasiów. Proste w rysunku kostiumy urzekają swoją intensywnością barw.

Irena Lorentowicz – malarka, scenografka i pedagożka – wychowała się w kręgu warszawskiej elity kulturalnej i artystycznej. Urodziła się w Warszawie 25 września 1908 roku. Była córką dyrektora teatrów, krytyka Jana Lorentowicza i malarki Ewy z Rościszewskich.

Tadeusz Pruszkowski, Portret Ireny Lorentowicz, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna

Irena Lorentowicz studiowała w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, na Wydziale Sztuki Reżyserskiej Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie oraz na Sorbonie w Paryżu. W swoich wspomnieniach zatytułowanych Oczarowanie opisuje dzieciństwo spędzone w klimacie Młodej Polski, swoją młodość, ludzi, którzy tworzyli polską kulturę i klimat dawnych miast. Maria Kuncewiczowa we wstępie do tej książki napisała, że Lorentowicz „miała talent pięknego widzenia – urządzała, upiększała i deformowała rzeczywistość”.

Harnasie, Paryż i współpraca z Szymanowskim

W 1935 roku Leon Schiller, wykładowca w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, otrzymał list od Jana Lechonia z Paryża, o tym że balet Karola Szymanowskiego Harnasie zostanie zrealizowany na scenie Wielkiej Opery Paryskiej. Harnasie – balet-pantomima napisany w latach 1923–1931 – składał się z trzech obrazów. Był on komponowany do libretta Jerzego Mieczysława Rytarda, które jednakże zaginęło przed ukończeniem kompozycji. Z tego pododu  Szymanowski razem z Leonem Schillerem przygotowali nowe. Balet opowiada historię dziewczyny porwanej przez górskich zbójników, która wkrótce zakochała się w ich harnasiu. Po powrocie do miasta została ona siłą wydana za mąż za bogatego gazdę, a następnie uprowadzona podczas wesela przez ukochanego.

Choreografię do spektaklu przygotowywał Serge Lifar, przyjaciel Coco Chanel, francuski tancerz i choreograf pochodzenia ukraińskiego, który był również wykonawcą partii Harnasia. Tymczasem poszukiwano scenografa. Odrzucono projekty Zofii Stryjeńskiej i ponownie rozpisano konkurs. Lechoń, w liście, zwrócił się z prośbą do Schillera, by zainteresował tematem swoich studentów. Lorentowicz spędziła dużo czasu na wyszukiwaniu dawnych drzeworytów góralskich i malowideł na szkle. Studenckie propozycje scenografii pod kierunkiem Schillera wysłano do Paryża. Wygrał projekt autorstwa Ireny Lorentowicz, która była wówczas studentką Schillera. Artystka wyjechała do Paryża, gdzie pracowała nad projektem: „Kostiumy szyto częściowo w pracowniach teatralnych, częściowo w prywatnych na mieście. Trudno było wytłumaczyć charakter góralszczyzny i zastosować zamiast jedwabiów wełnę, filce, płótno, a nawet jutę. Uproszczenie ornamentacji, brak wszelkiego rodzaju wstążek, falban – to się z trudem mieściło w głowach starych rutyniarzy. Jednak mili i chętni pracownicy przebrnęli przez te początkowe trudności i wszystko przy obopólnym zadowoleniu wypadło dobrze. Szymanowski ciężko oddychając obszedł te pracownie, chciał wszystko widzieć. Taka współpraca, przy takich zainteresowaniach wydawała mi się szczytem ideału. Byłam mu głęboko wdzięczna za ten stosunek do strony malarskiej przedstawienia.”[1]

Projekty kostiumów do baletu Karola Szymanowskiego Harnasie autorstwa Ireny Lorentowicz, © wszystkie prawa zastrzeżone, MNK  Serge Lifar w balecie Szymanowskiego Harnasie 1936, domena publiczna, Źródło: Wikimedia

 

Szymanowski był zadowolony z koncepcji artystycznej unikającej etnografii. Lorentowicz w swoich wspomnieniach tak opisuje spotkanie z kompozytorem: „Moje rozmowy z Szymanowskim, spotkania z nim częste to niezatarte wrażenie osobowości wyjątkowej, poetycznej, czarującej. Znałam go z Warszawy mało, znałam tak, jak przez ojca wielu wybitnych ludzi dane mi było poznać, ale dopiero praca przy nim stała się czymś bardzo ważnym w całym moim życiu”[2]

Lorentowicz wspomina czas spędzony w Paryżu: „Zanim premiera wreszcie się odbyła, nastała wczesna wiosna. Taka zawsze pamiętna «harnasiowa wiosna». Pełna zapachów, młodości, wąskich uliczek, szerokich rozkwitłych alei. «Jak przyjdzie wiosna – mówił zimą Szymanowski – to idą Paryżem takie podmuchy, takie smugi wonne, takie westchnienia… »”[3]

Premiera Harnasiów w Operze Paryskiej miała miejsce w 1936 roku. Przedstawienie zostało przyjęte entuzjastycznie przez publiczność i krytyków. Ten wieczór z Harnasiami na reprezentacyjnej scenie Europy był bez wątpienia największym za życia triumfem Karola Szymanowskiego. „We wszystkich dziennikach i pismach paryskich ukazały się wtedy entuzjastyczne recenzje. Po generalnej w loży z Szymanowski płaczemy oboje i całujemy się płacząc. Do sukni mam przypiętą żółtą dużą kalię – rozgniata się w uścisku, plami gors fraka. To po generalnej znajduje mnie monsieur Huisman i ofiarowuje mi stypendium francuskie na pozostanie w Paryżu. I zaczynają się rauty, kwiaty, mowy, przyjęcia, kwiaty i znów rauty i kwiaty. Przepełniona sala na Harnasiach. Widzowie unoszą się z miejsc porwani czarem nieznanej muzyki”.

W 1937 roku Lorentowicz wzięła udział w międzynarodowej wystawie scenografów polskich w Paryżu, gdzie otrzymała złoty medal. Po wybuchu wojny początkowo mieszkała w Paryżu, potem w Lizbonie, a w 1941 wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Współpracowała tam z różnymi teatrami, w tym z Metropolitan Opera House w Nowym Jorku i z zespołem baletowym Ruth Sorel. Uczyła, wystawiała obrazy i ilustrowała książki. W 1959 roku wróciła do Polski. Opracowywała scenografie, głównie dla scen muzycznych. Artystka przyjaźniła się z reżyserem filmowym Krzysztofem Kieślowskim, swoim uczniem z Państwowego Liceum Techniki Teatralnej, który opiekował się nią do końca życia. Irena Lorentowicz zagrała w jego debiucie pełnometrażowym z 1975 roku zatytułowanym Personel . Opowiada on historię młodego chłopaka Romka, który zaczyna pracę w teatrze jako krawiec i konfrontuje swoje wyobrażenia o sztuce z rzeczywistością.

W 1975 ukazały się wzmiankowane już wspomnienia Ireny Lorentowicz zatytułowane Oczarowania. Artystka zmarła 11 lutego 1985 roku w Warszawie.

Opracowanie: Mirosława Bałazy (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.


Bibliografia:
1.    Irena Lorentowicz, Oczarowania, Warszawa 1972.
2.    Almanach sceny polskiej 1984/85. Tom XXVI. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe – Warszawa 1989.

[1] I. Lorentowicz, Oczarowanie, Warszawa 1972, s. 65.

[2] Op.cit., s. 61.

[3] Op.cit., s. 63.

Św. Kinga, klaryski i Stary Sącz

Głęboko w tle obrazu Jana Matejki Św. Kinga modląca się pośród sądeckich gór, bohatera naszej tygodniowej odsłony, widnieje sylweta klasztoru. Zabudowania te przedstawiają klasztor klarysek w Starym Sączu ufundowany przez Kingę 6 lipca 1280 roku, którego dzieje nierozerwalnie splecione są z historią świętej i Starego Sącza.

Kinga była żoną Bolesława V Wstydliwego, księcia krakowskiego i sandomierskiego. W 1257 roku nadał swojej żonie ziemię sądecką. Konsekwencją tego było założenie przez Kingę osady, która była lokowana w latach 1268-1273. Powstały w ten sposób Sącz stał się głównym centrum administracyjnym Sądecczyzny (nazwa Stary Sącz powstała dopiero za czasów założenia Nowego Sącza w 1292 roku, dla rozróżnienia obu).  

Bolesław zmarł w 1279 roku. Rok później, aktem z 6 lipca Kinga erygowała klasztor klarysek w Sączu, uposażając go w ziemię sądecką (Sącz i 28 wsi). Siostry zostały sprowadzone z klasztoru w Grodzisku, koło Skały. Jednocześnie Kinga ufundowała klasztor franciszkanów w Sączu, aby zakonnicy mogli pełnić dla klarysek posługę Bożą. W 1288 roku pobożna Kinga, jako wdowa, przywdziała habit zakonny i wstąpiła do swojego klasztoru, w którym pozostała aż do śmierci w 1292 roku.

Klasztor mimo swoich burzliwych dziejów, takich jak najazdy Tatarów, ataki zarazy wyludniające miasto, liczne pożary czy późniejsze wojny, trwa nieprzerwanie. Siostry swojego czasu prowadziły również szkołę żeńską, co tak naprawdę uratowało klasztor przed kasatą za czasów panowania Józefa II, choć nie ominęła ich konfiskata majątku.

Pamięć św. Kingi jest u klarysek ciągle żywa. W kościele i klasztorze znajdują się liczne pamiątki po świętej, jak również ślady jej późniejszego kultu. Na obrazie z ołtarza głównego przedstawiającego Trójcę w towarzystwie świętych, znaleźć możemy postać Kingi. We wnętrzu znajduje się również ołtarz pw. św. Kingi z jej obrazem (prawy boczny), na ścianach zaś malowidła przedstawiające sceny z jej życia (podniesienie relikwii św. Stanisława BM; zwycięstwo Bolesława V nad Jadźwingami). Przede wszystkim, przy kościele zlokalizowana jest kaplica św. Kingi z jej relikwiami, odgrodzona od wnętrza kratą. W klasztorze, w miejscu dawnej celi świetej wybudowano kaplicę Matki Bożej Loretańskiej, przed jej wejściem zaś znajduje się słynący cudami krucyfiks, który według legendy przemówił do Kingi. Siostry przechowują również drobne przedmioty w tradycji wiązane z jej życiem codziennym, jak kryształowy kubek, pierścień, medalion, trzon pieczęci z kryształu górskiego czy Psałterzyk z końca XIII wieku.

Sprawdźcie również inne obiekty związane ze św. Kingą u nas na portalu, jak rzeźba solna czy święta wyrzeźbiona przez Józefa Janosa.

Opracowanie: Paulina Kluz (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:
Zbigniew Beiersdorf, Bogusław Krasnowolski, Architektura kościoła i klasztoru sióstr klarysek w Starym Sączu, Tarnów 1981.
Klasztor Błogosławionej Kingi w Starym Sączu, opr. Siostry klaryski ze Starego Sącza, Stary Sącz 1996.
Stanisław Rosół, Święta Kinga i jej klasztor i Miasto Stary Sącz. Szkic historyczno-monograficzny na pamiatkę uroczystości 600 letniej rocznicy śmierci Św. Kingi, Nowy Sącz 1892.

Wyświetlanie 1 - 5 z 183 rezultatów.
Pozycji na stronę 5
z 37