Blog

Gramy w sztukę, bo każdy może być artystą

Włączenie do zbiorów Wirtualnych Muzeów Małopolski zasobów sztuki współczesnej z kolekcji Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki stało się pretekstem do przeprowadzenia warsztatów edukacyjnych dla dzieci. Ze względu na brak wystarczającej przestrzeni wystawienniczej w galerii prace z kolekcji są zazwyczaj niedostępne dla publiczności. W takiej sytuacji platforma internetowa staje się poniekąd jedyną przestrzenią do prezentacji sztuki współczesnej z kolekcji Bunkra Sztuki i jednocześnie umożliwia hipertekstualną podróż poprzez tematy i tagi.

Co nam daje kontakt ze sztuką w Internecie? Chociaż to medium nie zastąpi odbiorcom osobistego kontaktu z dziełem, to daje możliwość wnikliwego oglądania obiektów. Digitalizacja jest formą „ocalenia” i zwizualizowania sztuki, a w przypadku Bunkra Sztuki szczególnym przykładem są projekty efemeryczne i site-specific. Dzięki technologii można oglądać detale, fragmenty dzieł, które powstały w konkretnej przestrzeni na jakiś czas.

Barbara Bańda, Codzienne wiadomości, Galeria Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki, © wszystkie prawa zastrzeżone

Warsztat Kiedy pod ręką nie ma oryginału. Fałszujemy dzieła sztuki wprowadzał uczestników w świat sztuki współczesnej i cyfrowych zasobów na platformie Wirtualne Muzea Małopolski. Opowieść o obiektach, które schowane są w muzealnych magazynach, a ich wyjęcie i ekspozycja nie zawsze są możliwe, stanowiła punkt wyjścia do rozmowy o zasobach sztuki w Internecie i możliwości ich użycia. Inspiracją do praktycznej części warsztatu były kolaże Basi Bańdy Codzienne wiadomości i obiekt Maurycego Gomulickiego Bestia. Artystka wykorzystuje w swoich pracach tytuły z gazet, zapisując je na odwrociu. Tytuły: Na Podhalu halny wieje od nocy i nie ustaje, Wzywał pomocy, zsunął się do schroniska. Wypadek w Tatrach, Przy kampusie spotkasz dzika. A może to nie dzik?, Stężenie pyłu w krakowskim powietrzu nadal wysokie, Założono niedźwiedziom nadajniki by śledzić ich ruchy, Robocomp. Walki i pokazy robotów na AGH, Czyżyny wydają wojnę wrakom i szczurom, Kradnie dziwne przedmioty. Pieniądze i biżuteria są nudne? stanowią punkt wyjścia do zaskakującego zestawienia rysunków tuszem i fragmentów z codziennych gazet.

Dzieci wcieliły się w fałszerzy sztuki: miały okazje poznać domowe sposoby postarzania papieru, wybrać motywy natury ze zbiorów cyfrowych WMM, Rijksmuseum, Van Gogh Museum w Amsterdamie i wylosować tytuły z gazet. Korzystając z dostępnych materiałów, uczestnicy warsztatów przetwarzali je według własnych inwencji, mając możliwość obejrzenia w gablocie jednego kolażu i małej rzeźby stanowiącej prototyp obiektu Gomulickiego. Na ścianie dzięki użyciu projektora można było obejrzeć awers i rewers dwudziestu kolaży Bańdy i trójwymiarowy model pracy Gomulickiego. W efekcie warsztatów powstały prace, które uczestnicy chętnie zabrali do swoich kolekcji.

Następny warsztat Kiedy pod ręką nie ma oryginału. Fałszujemy dzieła sztuki odbędzie się w sobotę, 3 marca o godzinie 12.00 w Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki. Zapraszamy!

Szczegóły na stronie Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki.

Pączki ze słoniną lub konfiturą różaną

Dzisiaj Tłusty Czwartek. Każdego, kto nie jest na diecie, czeka dzisiaj próba cierpliwości podczas stania w kolejce do cukierni… no chyba, że już zaopatrzył się w zapas pączków.

Ostatni czwartek przed Środą Popielcową, jest obecnie punktem kulminacyjnym karnawału. W okresie staropolskim najhuczniej świętowano nie w Tłusty Czwartek, a w czasie ostatków, czyli mięsopustów, które trwały od ostatniej karnawałowej niedzieli aż do wtorku (do północy) przed Popielcem. Był to czas kuligów, maskarad, tańców i objadania się mięsem. Czasem, co ganili kaznodzieje, zabawy przeciągały się na okres postny. Jak wspomina Jędrzej Kitowicz w Opisie obyczajów za panowania Augusta III, jeszcze w czwartek po Popielcu krakowskie przekupki organizowały tak zwany Comber, podczas którego „sprawiały sobie ochotę, najęły muzykantów, naznosiły rozmaitego jadła i trunków, i w środku rynku na ulicy, choćby po największém błocie tańcowały, kogo tylko z mężczyzn mogły złapać, ciągnęły do tańca. Chudeuszowie i hołyszowie dla jadła i picia sami się narażali na złapanie; kto zaś z dystyngwowanych niewiadomy nadjechał albo nadszedł, na ten comber, wolał się opłacić, niż po błocie, a jeszcze z babami skakać”.

Ważnym elementem mięsopustów było obżarstwo, wcale zresztą nie skromniejsze niż dzisiaj w Tłusty Czwartek. Aleksander Brückner podaje, że protestanci kpili z katolickiego folkloru, mówiąc, że w czasie mięsopustów w Kościele Rzymskim obchodzone są dni św. Żarłoka, św. Połoka lub Łykusa oraz św. Stękawy (na cześć popielcowego, pokarnawałowego kaca).

Jak sama nazwa mięsopustów wskazuje na stołach królowały zakazane w Poście potrawy mięsne i tłuszcze pochodzenia zwierzęcego. Podobnie, jak podczas współczesnego Tłustego Czwartku jedzono także pączki, choć nie z konfiturą, tylko ze słoniną, boczkiem lub mięsem.

Cukiernica z serwisu Aleksandra Józefa Sułkowskiego, Johann Joachim Kaendler, ok. 1736, Zamek Królewski na Wawelu Państwowe Zbiory Sztuki, domena publiczna.

Nie oznacza, to że w czasach staropolskich nie lubiano słodkich potraw. Nieoceniony Jędrzej Kitowicz w opisie bankietów i uczt wspomina, że zwykle „Trzecie danie składało się z owoców ogrodowych i cukrów rozmaitych na talerzach i półmiskach, między które stawiano z cukru lodowatego misternie zrobione baszty, cyfry, herby, domy dragantami zwane, które biesiadujący łamiąc burzyli”.

Przyrządzano także pączki podobne do tych jakie chętnie jadamy dzisiaj. Słodkie, smażone bułeczki, wymienione zostały już w najstarszej znanej polskiej księdze kucharskiej wydanej w roku 1682, noszącej tytuł Compendium ferculorum, albo zebranie potraw. W dziele tym, napisanym przez Stanisława Czernieckiego, kuchmistrza nadwornego magnackiego rodu Lubomirskich znaleźć można przepis na „Piroszki smażone z Konfektem Rożánym”:

„[…] Ciástá zarobionego wodą y drozdzámi weźmiesz które mąką wyrobisz dobrze roztoczysz y konfektem nakładać będziesz y záwijác á puszczay na gorącą Oliwę albo Oley; możesz też upiecz ieżeli chcesz á pocukrowawszy dáć na Stoł”.

Czerniecki pisze także, że „Z takiegoż Ciastá Pieroszki konfektu bzowego robić będziesz y inne wszytkie ták pieczone tako y smażone z czymkolwiek będziesz rozumiał á miał Powidłá, Jábłká, Gruszki, Mák […]”

Jak takie pączki wyglądały i smakowały? Jeśli wierzyć napisanej sto lat później relacji Kitowicza: „Staroświeckim pączkiem, trafiwszy w oko, mógłby je był podsinić”. „Piroszki” Czernieckiego zapewne należały do „staroświeckich”, twardych pączków. Niestety, Compendium ferculorum nie zawiera dokładnego przepisu na ciasto, choć od współczesnej receptury z pewnością różnił się brakiem jajek decydujących o puszystości deseru. Kitowicz wspomina także o współczesnych sobie „nowoczesnych” pączkach, bliższych naszemu smakowi: „dziś pączek jest tak pulchny, tak lekki, że ścisnąwszy go w ręku, znowu się rozciąga i pęcznieje, jak gąbka do swojéj objętości, a wiatr zdmuchnąłby go z półmiska.” O smakowitości pulchnych pączków z końca XVIII wieku wyobrażenie daje książka kucharska współczesna relacji Kitowicza – Kucharz doskonały Wojciecha Wielądka – w której odnajdujemy cały dział zatytułowany: „O naleśnikach i pączkach”, gdzie czytelnik może przeczytać przepisy na: „Początki śmietankowe”, „Pączki, nice, albo z iaiec i sera”, „Pączki z Bryoszów”, „Pączki z iabłek i brzoskwiń”, „Pączki z pomarańcz”, „Pączki inaczey” oraz „Pączki delikatne”.

Pozostaje nam życzyć smacznego i zaprosić do eksplorowania na naszym portalu tematu jedzenia… oczywiście w oczekiwaniu na pączkową ucztę.

Zobacz także:

Cukiernica z serwisu Aleksandra Józefa Sułkowskiego

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:

  1. Brückner Aleksander, Encyklopedia staropolska, t. 1–2, Warszawa 1939.
  2. Bystroń Jan St., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t. 1: Wiek XVI–XVIII, Kraków 1933.
  3. Czerniecki Stanisław, Compendium ferculorum, albo zebranie potraw, Kraków 1682, s. 86–87.
  4. Dumanowski Jarosław, Staropolskie książki kucharskie, „Mówią Wieki”, nr 12, 2009, s. 36–40.
  5. Tenże, Staropolskie książki kucharskie – Kucharz doskonały (1783) [dostęp: 06.02.2018].
  6. Gloger Zygmunt, Encyklopedia staropolskat. 1–4, Warszawa 1900–1903.
  7. Kitowicz Jędrzej, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Poznań 1840.
  8. Wielądko Wojciech Wincenty, Kucharz doskonały […], Warszawa 1786, s. 294–297.

Wirtualna Małopolska

Z przyjemnością informujemy o zakończeniu kwestii formalnych związanych z dofinansowaniem – w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014–2020 – nowego projektu digitalizacyjnego pn. „Wirtualna Małopolska”, dzięki któremu zaprezentujemy Wam nowe zasoby dziedzictwa kulturowego Małopolski, wzbogacimy warstwę merytoryczną portalu i udoskonalimy jego działanie.

W ramach projektu planujemy digitalizację 2D i 3D co najmniej 1500 eksponatów z 20 muzeów, galerii i instytucji z Małopolski. Dzięki realizacji „Wirtualnej Małopolski” możliwy będzie powrót do muzeów, z którymi została już nawiązana współpraca w ramach projektu „Wirtualne Muzea Małopolski”, ale ówczesne ograniczenia czasowe i technologiczne nie pozwoliły na digitalizację wielu reprezentatywnych dla dziedzictwa kulturowego regionu zasobów. Ponadto planowane jest poszerzenie zasobów portalu WMM o eksponaty z nowych placówek, które – zachęcone rozwojem projektu i jego efektami – zgłosiły chęć przyłączenia się do projektu i digitalizacji swoich zasobów.

Oto lista muzeów, galerii i instytucji, których zasoby w formie cyfrowej stopniowo będziecie mogli odkrywać na portalu Wirtualne Muzea Małopolski:

  • Muzeum Narodowe w Krakowie
  • Muzeum Archeologiczne w Krakowie
  • Muzeum Etnograficzne w Krakowie
  • Muzeum Historii Fotografii im. Walerego Rzewuskiego w Krakowie
  • Muzeum Farmacji Collegium Medicum UJ w Krakowie
  • Muzeum Przyrodnicze im. K. i W. Tomków w Ciężkowicach
  • Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich 
  • Muzeum Okręgowe w Tarnowie
  • Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu
  • Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem
  • Zamek Królewski na Wawelu
  • Galeria Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki
  • Muzeum UJ Collegium Maius
  • Muzeum ASP im. Jana Matejki w Krakowie
  • Muzeum Afrykanistyczne im. dr. Bogdana Szczygła i Bożeny Szczygieł-Gruszyńskiej w Olkuszu
  • Muzeum Twórczości W. Wołkowskiego w Olkuszu
  • Centrum Żydowskie w Oświęcimiu
  • Muzeum Opactwa Benedyktynów w Tyńcu
  • Fundacja Zbiorów Rodziny Sosenków (Kraków)
  • Archiwum Małopolskiego Instytutu Kultury w Krakowie

O każdej premierze na portalu będziemy Was informować!

Podstawowym kryterium doboru eksponatów przeznaczonych do digitalizacji w ramach projektu była oczywiście ich wartość artystyczna, historyczna i regionalna oraz reprezentatywność zarówno dla danej instytucji, jak i całej Małopolski. Jednocześnie równie ważnym warunkiem w przypadku tworzenia portali o charakterze edukacyjnym jest dopasowanie wybranych obiektów do przygotowywanych  ścieżek tematycznych mających ułatwić odbiorcom interpretację poznawanych zasobów. W ramach projektu „Wirtualna Małopolska” planowane jest bowiem stworzenie nowych wystaw tematycznych, ścieżek edukacyjnych i innych aktywności dedykowanych konkretnym zbiorom i tematom, które stworzą nową, zaktualizowaną o nowe zasoby sieć powiązań pomiędzy wszystkimi prezentowanymi obiektami. Ich koncepcja i scenariusze będą przygotowywane przez pracowników Małopolskiego Instytutu Kultury w Krakowie w konsultacji z kustoszami i ekspertami w poszczególnych dziedzinach wiedzy.

Ponadto w ramach realizacji projektu przewidywana jest rozbudowa systemu informatycznego WMM w warstwie publikacyjnej i archiwizacyjnej, infrastruktury sprzętowej oraz oprogramowania.

Projekt „Wirtualna Małopolska” będzie współfinansowany przez Unię Europejską w ramach RPO WM na lata 2014–2020 oraz Województwo Małopolskie. Zakończenie realizacji projektu planowane jest na koniec 2020 roku.

____________________________________________________________________________________

W dzisiejszej odsłonie posłużyliśmy się pracą z Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki, pierwszej instytucji, z której obiekty zostały zdigitalizowane w ramach projektu „Wirtualnej Małopolski”, o czym informowaliśmy Was w zeszłym tygodniu.

Praca składająca się z instalacji i dwóch filmów wideo autorstwa Huberta Gromnego i Xaverego Wolskiego, pt. Crystal Skulls Are Modern Fakes? Adventure Movie, doskonale wprowadza temat powiązań pomiędzy kolekcjami z różnych instytucji wystawienniczych, który jest nam tak bliski.

„Dzień dobry Conan, jesteśmy Polakami z przyszłości i jest rok 1983. Nie obawiaj się magii”.  To początek głosu lektora w jednym z filmów. Artyści zaangażowali w projekt kuratorki Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki i dyrektora Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Powstała nieprawdopodobna i jednocześnie bardzo zabawna opowieść.

Inspiracją do powstania pracy były różnego rodzaju teorie spiskowe, popkultura i futurologia. Artyści wykreowali postać doktora Janusza „Johnny’ego” Bzibziaka – polskiego Indiany Jonesa związanego z Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Bohater jest specjalistą w zakresie badań nad ludami koczowniczymi i zwolennikiem teorii o powiązaniach przodków Słowian z Kimerami i Scytami. Praca powstała we współpracy z Muzeum Archeologicznym w Krakowie i jest przykładem na to, jak w ciekawy i zaskakujący sposób można czerpać z dziedzictwa kulturowego. Podczas pierwszej prezentacji pracy obiekty te zostały włączone w stałą ekspozycję Muzeum Archeologicznego w Krakowie, zacierając granice pomiędzy rzeczywistością a fikcją.

Premiera – Bunkier Sztuki na portalu WMM

Tadam! Ogłaszamy premierę na naszym portalu. Nowy rok, nowe wyzwania, nadzieje, postanowienia… i nowe eksponaty na portalu WMM.

Do zasobów Wirtualnych Muzeów Małopolski dołącza właśnie kolejna – po Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK – kolekcja sztuki współczesnej, a mianowicie 52 eksponaty wybrane z Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki w Krakowie. Wśród obiektów zdigitalizowanych przez zespół Regionalnej Pracowni Digitalizacji Małopolskiego Instytutu Kultury znajdują się prace Jadwigi Sawickiej, Wilhelma Sasnala, Bartosza Kokosińskiego, Małgorzaty Markiewicz, Bogdana Bachorczyka, Anny Zaradny i wielu innych artystów, którzy swoją twórczością wchodzą w dialog z zastanym dziedzictwem, reinterpretują opisane już wcześniej zjawiska, podchodzą krytycznie do otaczającej rzeczywistości, reagując często na bieżące sytuacje społeczne.

Wybrane do prezentacji na portalu eksponaty są niezwykle różnorodne pod względem formalnym. To zarówno obrazy (np. Marcin Maciejowski, Lekarz powiedział…), fotografie (np. Nicolas Grospierre, Dom, który rośnie), obiekty (np. Karolina Kowalska, Okno na zimę), prace wideo (np. Cecylia Malik, Piotr Pawlus, 6 rzek), jak i szczególnie wymagające instalacje (np. Konrad Smoleński, How to Make a Bomb). Wiele z nich zostało wykonanych w niestandardowych, eksperymentalnych technikach, co stanowiło nie lada wyzwanie dla ekipy digitalizacyjnej, jak np. Obraz pożerający pejzaż Bartosza Kokosińskiego. Szczególny typ obiektów, które prezentujemy na portalu, stanowią instalacje site-specific (np. Yane Calovski, Coś umieszczone na czymś innym). Jak pokazać w wirtualnej przestrzeni internetu dzieła, których wydźwięk w ogromnej mierze wiąże się z miejscem, w którym i dla którego powstały? Czy po „wyjęciu” tego typu obiektów z kontekstu galerii i umieszczeniu na wirtualnej platformie wystawienniczej zmienia się ich znaczenie? Na to i wiele innych pytań musieliśmy sobie odpowiedzieć we współpracy z kuratorkami Bunkra Sztuki podczas digitalizacji, wizualizacji i publikacji wybranych eksponatów z kolekcji.

To sztuka często trudna, kontrowersyjna, drażniąca, budząca opór albo po prostu niezrozumiała, wystawiająca na próbę nasze estetyczne przyzwyczajenia. Chcielibyśmy zainteresować Was wybranymi obiektami, podjąć próbę jeśli nie wyjaśnienia, to przynajmniej oswojenia, uczynienia ich bliższymi naszemu codziennemu doświadczeniu. Wirtualna ekspozycja sztuki współczesnej na tle wielowiekowego dziedzictwa kulturowego prezentowanego na portalu WMM pozwala zobaczyć ciągłość w ludzkiej twórczości, zestawiać to, co dawne, z tym, co nowe, odnaleźć nieoczywiste powiązania pomiędzy eksponatami, a tym samym odkryć ich nowe znaczenia. Mamy nadzieję, że w zestawieniu tym odnajdziecie dla siebie coś istotnego i aktualnego.

Opracowanie: Kinga Kołodziejska (Redakcja WMM), Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Do ilustracji premierowej odsłony posłużyła nam praca Moniki Drożyńskiej, Między słowami, 2011, Galeria Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki, © wszystkie prawa zastrzeżone, digitalizacja: RPD MIK, projekt Wirtualna Małopolska

Autoportret z żoną

Jakie zachowanie mogłyby narazić współcześnie artystę na ostracyzm społeczny?

Stanisław Wyspiański, nazywany czwartym wieszczem narodowym, poślubił Teofilę Pytko – służącą swojej ciotki Joanny Stankiewiczowej. Małżeństwo z chłopką było mezaliansem w tamtych czasach i nie spotkało się z akceptacją rodziny i znajomych artysty. Życie prywatne artysty stało się tematem publicznym, powszechnie komentowanym.

Prezentowany obraz to jeden z dwunastu zachowanych autoportretów Wyspiańskiego. Autoportret z żoną wydaje się pewnego rodzaju manifestem: niezależności artysty, odwagi w dokonywaniu wyborów wbrew obowiązującym zasadom społecznym, tworzenia nowatorskich projektów. Wyspiański portretuje siebie i żonę w sposób równorzędny. Oboje patrzą dumnie wprost na widza.

„Artysta sportretował się z żoną Teodorą Teofilą: żona jest ubrana w odświętny strój, on sam – w zwyczajny chłopski serdak. Wyraził w ten sposób własny dystans do chłopomanii – bezkrytycznej, powierzchownej mody na ludowość. Jej ślad odnajdziemy w ponadstuletniej fotografii: dwie panie w odświętnych strojach krakowskich pozują do zdjęcia u progu bielonej chaty. Na dalszym planie czekają cierpliwie na przyzbie jej prawdziwe mieszkanki, odziane w codzienne serdaki i byle jakie spódnice, w chustkach zawiązanych pod brodą w etnograficznie nieprzepisowy, »niekrakowski« sposób”. (Sylwia Trzaska, ZmiaNAstroju)

Autoportret jako forma wyrazu artystycznego był w przeszłości, przed wynalezieniem fotografii w 1839 roku, zarezerwowany dla nielicznych twórców mających wysokie umiejętności techniczne. Stał się formą kreowania i prezentowania swojego wizerunku. Dla Wyspiańskiego portretowanie siebie było również sposobem na „dokumentowanie” aktualnego momentu życia. „Bezkompromisowy, nieustępliwy, surowy, samotny, niespełniony, tragiczny. Ta samotność, towarzyszyła mu na płaszczyźnie osobistej i zawodowej. Rozdźwięk pomiędzy nim a otoczeniem pogłębiał się z upływem lat. W życiu i na scenie pozostał osobnym człowiekiem”.[1]

15 stycznia 1869 roku minęła 149. rocznica urodzin Stanisława Wyspiańskiego, artysty, genialnego malarza, poety, reformatora teatru, człowieka wyprzedzającego swoją epokę.

Autoportret z żoną Wyspiańskiego można oglądać w wersji cyfrowej na portalu WMM, a w „rzeczywistości” na wystawie Wyspiański zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Krakowie.

Kolekcja dzieł Wyspiańskiego na portalu WMM:

Płaskorzeźba „Upadłe anioły” Stanisława Wyspiańskiego, obraz Helenka z wazonem Stanisława Wyspiańskiego, strój Lajkonika według projektu Stanisława Wyspiańskiego, makieta dekoracji do aktu I „Legendy II” Stanisława Wyspiańskiego, fotel z kompletu mebli projektu Stanisława Wyspiańskiego.

Teksty kontekstowe:

Fotografia Wyspiańskiego i Mehoffera

Boy o meblach Wyspiańskiego

Bibliografia:

Paweł Czechowski, Geniusz, któremu ciało odmawiało posłuszeństwa. Stanisław Wyspiański jakiego nie znacie, https://histmag.org/Geniusz-ktoremu-cialo-odmawialo-posluszenstwa.-Stanislaw-Wyspianski-jakiego-nie-znacie-15674/2, data dostępu: 17 stycznia 2018.

Nicholas Mirzoeff, Jak zobaczyć świat, Wydawnictwo Karakter, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Kraków–Warszawa 2018.



[1] Paweł Czechowski, Geniusz, któremu ciało odmawiało posłuszeństwa. Stanisław Wyspiański jakiego nie znacie, https://histmag.org/Geniusz-ktoremu-cialo-odmawialo-posluszenstwa.-Stanislaw-Wyspianski-jakiego-nie-znacie-15674/2, data dostępu: 17 stycznia 2018.

Wyświetlanie 16 - 20 z 133 rezultatów.
Pozycji na stronę 5
z 27