Blog

Wielki Tydzień w Wirtualnych Muzeach Małopolski

W tym tygodniu chrześcijanie obrządku łacińskiego i protestanci obchodzą Święto Zmartwychwstania Pańskiego. W kościołach rytu bizantyńskiego zwycięstwo Chrystusa nad śmiercią świętowane będzie równo tydzień później. W poprzednim roku daty wyjątkowo zbiegły się ze sobą, co na naszym blogu stało się pretekstem, by opowiedzieć o prawosławnej liturgii Wielkiego Tygodnia.

Ołtarzyk polowy, XVII wiek, Muzeum Ziemi Bieckiej. Digitalizacja: RPD MIK, projekt Wirtualne Muzea Małopolski. Domena publiczna.

Na portalu Wirtualne Muzea Małopolski odnaleźć można sporą grupę obiektów nawiązujących do okresu wielkanocnego i do kultu Męki Chrystusa. Najciekawszym obiektem jest gotycka rzeźba przedstawiająca Chrystusa na Osiołku Palmowym wykorzystywana dawniej w czasie obchodów Niedzieli Palmowej. O tej dawnej tradycji i jej odrodzeniu w ostatnich latach można przeczytać więcej na naszym blogu.

Z okazji przypadających w tym tygodniu obchodów świąt Wielkiej Nocy warto przypomnieć także przypisywaną Witowi Stwoszowi płaskorzeźbę przedstawiającą Modlitwę w Ogrojcu oraz dziewiętnastowieczną, ludową realizację tej samej sceny. Z Pasją Jezusa wiążą się także figury Chrystusa Frasobliwego, o których przeczytać więcej można tutaj.

W kontekście Wielkanocy i chrześcijańskiego kultu Męki Chrystusa warto zwrócić uwagę na jeden niezwykły obiekt prezentowany na portalu Wirtualne Muzea Małopolski. Jest to niewielki ołtarzyk polowy z XVII wieku w formie tryptyku wykonanego ze skóry i papieru. Jest on przechowywany w Muzeum Ziemi Bieckiej i tradycyjnie łączy się go z odsieczą wiedeńską. Odsłona ołtarzyka prezentuje Dobrego Pasterza, Ukrzyżowanie i Opłakiwanie Chrystusa. Ikonografia rycin nie jest szczególnie związana z obchodami Wielkiego Tygodnia, ponieważ wizerunki o tematyce pasyjnej wśród większości chrześcijan są obiektem kultu przez cały rok liturgiczny. Niemniej jednak w kontekście świąt Wielkiej Nocy warto przyjrzeć się bliżej ciekawej ikonografii Ukrzyżowania znajdującego się w centrum tryptyku.

Krucyfiks z asystującymi figurami Matki Boskiej i Świętego Jana jest bardzo efektowny i przypomina dzieło złotnicze, nie to jest jednak najciekawsze. Bardziej interesujące są przedmioty otaczające grupę Ukrzyżowania – są to Narzędzia Męki Pańskiej. Nie wszystkie, jak gwoździe, rózgi, bicz, kolumna biczowania, włócznia oraz hyzop z gąbką nasączoną octem, miały bezpośredni związek z zadawaniem mąk Chrystusowi. Widzimy też dzban i misę, za pomocą których Piłat umył ręce, kura, który zapiał gdy św. Piotr zaparł się swojego mistrza, trzydzieści srebrników, scenę pocałunku Judasza i kości, którymi legioniści grali o tunikę Jezusa.

Herb Jezusa Chrystusa. Herbarz Wernigerrode, ostatnia ćwierć XV wieku, źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna. Ołtarzyk polowy, Ukrzyżowanie (fragment), XVII wiek, Muzeum Ziemi Bieckiej. Digitalizacja: RPD MIK, projekt Wirtualne Muzea Małopolski. Domena publiczna.
 

Geneza przedstawień narzędzi Męki Pańskiej nie jest jasna. Zazwyczaj pochodzenie tego motywu wywodzi się z pobożności nakierowanej na rozważania fizycznego cierpienia Chrystusa, w tym kultu relikwii Pasji. Intensyfikacja tego typu praktyk religijnych miała prawdopodobnie związek z importem tych relikwii z Bizancjum i Palestyny w dobie krucjat.

W średniowieczu narzędzia Męki Pańskiej nazywano po łacinie arma Passionis lub arma Christi. Łaciński rzeczownik arma oznacza narzędzia, ale przede wszystkim broń, broń defensywną, zbroję, lub tarczę. Łaciński termin arma Passionis tłumaczy się jako narzędzia Pasji – Męki Pańskiej – natomiast zakres znaczeniowy arma Christi jest szerszy. Zgodnie z chrześcijańskim myśleniem symbolicznym były one traktowane nie tylko jako przedmioty użyte do zabójstwa Chrystusa, ale także jako insygnia jego boskiej mocy – broń (łac. arma), którą Zbawiciel pokonał śmierć i Szatana. Od średniowiecza rzeczownik arma oznaczał także herby. Przywołać wypada chociażby Arma baronum Regni Poloniae Jana Długosza, czyli najstarszy opis polskich herbów. Przez skojarzenie z heraldycznym znaczeniem słowa arma narzędzia Męki Pańskiej przedstawiano czasem jako imaginacyjny herb Chrystusa.

Narzędzia Męki Pańskiej służyły jednakże przede wszystkim upamiętnianiu cielesnego cierpienia Jezusa i jego poświęcenia dla ludzkości, dlatego ich przedstawienia najczęściej towarzyszyły wizerunkom umęczonego Chrystusa jako Męża Boleści (łac. Vir Dolorum). Od XIII wieku stanowiły też samodzielny temat, występując niekiedy w towarzystwie przedstawień ran Chrystusa. Tego rodzaju obrazy były typowe dla późnośredniowiecznej pobożności i miały zachęcać do rozpamiętywania każdej z mąk zadanych Jezusowi.

Obraz wotywny z Brzegu (fragment), Muzeum Narodowe w Warszawie, pierwsza połowa XV wieku, źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna. Wśród narzędzi Męki Pańskiej przedstawiono naturalnej wielkości (tak wówczas uważano) wizerunek rany w boku Chrystusa. Psałterz Bony Luksemburskiej, XIV wiek, źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.


Warto oglądać dzieła sztuki religijnej w dużym zbliżeniu, jakie oferuje nowoczesna technologia. Pozwala to odkrywać nieoczywiste motywy ikonograficzne i zaskakujące szczegóły. Widząc je, możemy zadać pytanie o ich znaczenie i w konsekwencji lepiej zrozumieć myślenie ludzi żyjących przed wiekami.

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:

The Arma Christi in Medieval and Early Modern Material Culture. With a Critical Edition of ‘O Vernicle’, red. A. Denny-Brown, L.H. Cooper, Farnham 2014.

H. Detzel, Christliche Ikonographie. Ein Handbuch zum Verständnis der christlichen Kunst, t. 1: Die bildlichen Dartstellungen Gottes, der allerseligsten Jungfrau und Gottmutter Maria, der guten und bösen Geister und der göttliche Geheimnisse, Freiburg im Breisgau 1894.

A. Kramiszewska, Narzędzia Męki Pańskiej, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 13, Lublin 2009, s. 769–772.

G. Schiller, Ikonographie der christlichen Kunst, t. 2: Die Passion Jesu Christi, Gütersloh 1968.

Komentarze

Ostatnie komentarze: