Blog

Słodkie małpki z porcelany i zinstytucjonalizowana państwowa przemoc

Figurka śpiewającej małpy – z serii „Małpia orkiestra”, ok. 1765, miejsce powstania: Miśnia, Saksonia, licencja: domena publiczna.

Na naszym portalu zobaczyć można dwie małych rozmiarów, porcelanowe rzeźby małpek ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu. Figurki przedstawiają małpę grającą na rogu oraz śpiewającą małpę i należą do serii pt. Małpia orkiestra. Statuetki zaprojektowane zostały przez Johanna Joachima Kändlera i są typowym wytworem słynnej miśnieńskiej manufaktury porcelany, w której rozpoczęła się historia europejskiego, białego złota.

Porcelanowe figurki, służące m.in. do dekorowania zastawionych stołów stały się bardzo modne w Europie ok. połowy XVIII wieku. Popularnym tematem owych figurek były właśnie małpy. Motyw ten został zaczerpnięty z wydanych w roku 1711 rycin Jeana Beraina. Singerie, czyli sceny z tańczącymi, muzykującymi lub polującymi małpami, ubranymi w szykowne stroje, choć dziś mogą wydawać się kiczowate, dekorowały wnętrza pałaców najmożniejszych monarchów. Przedstawienia małp często oprócz funkcji czysto dekoracyjnej, były też nośnikiem znaczeń symbolicznych.

Mimo, że tajemnica wyrobu porcelany była zazdrośnie strzeżona przez saskich książąt, do których należała miśnieńska manufaktura, to z czasem w Europie powstały inne wytwórnie wykonujące wyroby z tego materiału. Szczególnie ciekawa historia wiążę się z Królewską Manufakturą Porcelany w Berlinie, w której również wytwarzano figurki małpek – jest to historia o państwowym przymusie i antysemityzmie.

Figurka małpy grającej na rogu – z serii „Małpia orkiestra”, ok. 1765, miejsce powstania: Miśnia, Saksonia, licencja: domena publiczna.

21 marca 1769 roku król pruski Fryderyk II Wielki wydał zarządzenie, w którym wyznaczył Żydom nietypowy podatek. Jego zapłata warunkowała możliwość korzystania z podstawowych praw obywatelskich – w tym wydanie zezwolenia na posiadanie nieruchomości. Podatek nie był zwykłą daniną pieniężną na rzecz państwa, lecz polegał na przymusowym skupowaniu przez Żydów porcelanowych figurek produkowanych w berlińskiej manufakturze i samodzielnej ich sprzedaży na eksport. Przewidziano, że każdy Żyd pragnący korzystać z prawnej ochrony państwa musiał zakupić i eksportować porcelanę za 300–500 pruskich talarów (Reichsthaler) – w praktyce Żydzi skupowali wyroby berlińskiej manufaktury również za niższe kwoty. W tym czasie wytwórnia w Berlinie odnotowywała roczny dochód rzędu zaledwie 150 talarów rocznie, cel był więc oczywisty i niezwykle pragmatyczny – chodziło o rozkręcenie pruskiej gospodarki i rozpropagowanie berlińskiej porcelany. Przymus zakupu i eksportu porcelanowych figurek został zniesiony dopiero w roku 1788 przez króla Fryderyka Wilhelma II. Wyroby skupowane przez Żydów w latach 1769–1788 znane były odtąd jako Judenporzellan – „żydowska porcelana”. Ci Żydzi, których nie było stać na opłacenie tej nietypowej taksy, nie tylko nie mogli nabyć nieruchomości, ale również założyć rodziny i posiadać legalnego potomstwa. 19 lat procederu wywarło druzgocący wpływ na demografię pruskich społeczności żydowskich – zwłaszcza na uboższej prowincji.

Dzisiaj egzemplarze Judenporzellan znajdują się w wielu kolekcjach muzealnych i prywatnych. W posiadaniu spadkobierców żydowskiego filozofa Mojżesza Mendelssohna znajduje się 20 przedmiotów uważanych za pamiątkę po przymusowym skupie porcelany. Nie wiadomo, na ile autentyczna jest ta kolekcja, której związek z Judenporzellan jest oparty o tradycję rodzinną. Pewnym jest, że przynajmniej jedna figurka małpki ze zbiorów Mendelssohnów nie jest autentycznym przykładem „żydowskiej porcelany”, ponieważ pochodzi z saskiej manufaktury w Miśni. W ten sposób nasza opowieść zatoczyła koło.

Opisana historia stała się inspiracją dla sztuki współczesnej – holenderski artysta Gert Jan Kocken przygotował instalację fotograficzną pt. Judenporzellan, którą na przełomie roku 2017 i 2018 można było zobaczyć w Galerii Bunkier Sztuki w Krakowie (folder do wystawy).

Opracowanie: Adam Spodaryk (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Wybrana bibliografia:

Das “Judenporzellan”. Eine kommentierte Quellenpräsentation zur Rechts- und Sozialgeschichte der Juden im friderizianischen Preußen (1769–1788), red. Tobias Schenk, Berlin 2014 (tam zebrana literatura, dostęp: 14.01.2019).

Komentarze

Ostatnie komentarze: