Blog

Raport na temat digitalizacji kultury w Polsce. Od zachowania do upowszechniania

Digitalizacja i co dalej? – pytaliśmy już niejednokrotnie. Sporządzanie cyfrowych kopii zasobów dziedzictwa kulturowego staje się praktyką coraz powszechniej stosowaną, coraz lepiej rozumianą i docenianą, jednak wciąż budzącą wiele wątpliwości. Sprzęt do digitalizacji i przechowywanie otrzymanych w jej wyniku materiałów wymagają dużych nakładów finansowych. Opracowywanie pozyskanych danych pochłania mnóstwo czasu i pracy. Naturalne stają się pytania, czemu ta działalność ma służyć w dalszej perspektywie. Czy tylko zabezpieczaniu zbiorów, ich archiwizacji? Coraz mocniej dostrzeganym i analizowanym etapem cyfryzacji staje się upowszechnianie pozyskanego materiału, udostępnianie go szerokiemu gronu odbiorców, wykorzystywanie nowoczesnych technologii i narzędzia sieciowania, jakim jest internet, do promocji dziedzictwa kulturowego, zwiększania świadomości jego istnienia i wartości w społeczeństwie. Coraz częściej pytamy już nie tylko, czy udostępniać, ale też, jak to robić, przy zastosowaniu jakich praktyk i jak rozłożyć proporcje pomiędzy samym pozyskiwaniem zasobów cyfrowych a ich upowszechnianiem, umieszczaniem w sieci, animacją dalszego używania, a więc wprowadzaniem w społeczny obieg.

Tym między innymi zagadnieniom została poświęcona konferencja pt. Digitalizacja kultury – od zachowania do upowszechniania, która odbyła się w Małopolskim Instytucie Kultury w zeszłym tygodniu, 28 stycznia 2016 roku. Celem spotkania była próba podsumowania etapu, na jakim znajduje się obecnie digitalizacja zasobów kulturowych w Polsce w kontekście przede wszystkim ich udostępniania i upowszechniania. Pretekstem do dyskusji na tak ważny dla nas temat stało się ukończenie etapu badawczego projektu Fundacji Warsztatu Innowacji Społecznych „Cyfrowa kultura dla obywateli”, poświęconego analizie stron internetowych z zasobami zdigitalizowanymi przy udziale środków z Programu Wieloletniego KULTURA+, Priorytet: Digitalizacja lub Programu Dziedzictwo Kulturowe, Priorytet: Ochrona i cyfryzacja dziedzictwa narodowego.

Badacze z Warsztatu Innowacji Społecznych poddali analizie 132 strony internetowe, które w latach 2011–2015 były beneficjentami wymienionych powyżej programów. Ich celem było sprawdzenie, w jaki sposób wykorzystywane są środki publiczne na digitalizację w Polsce, a w konsekwencji opracowanie rekomendacji w tym zakresie dla ich dysponenta – Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Głównymi kryteriami oceny, a więc czynnikami poddanymi analizie były: architektura informacji, przygotowanie strony pod kątem właściwego indeksowania w wyszukiwarkach internetowych, dostępność i użyteczność strony, interakcja z użytkownikiem oraz otwartość zasobów.

Jednym z efektów projektu Warsztatu Innowacji Społecznych jest niezwykle interesujący, a udostepniony właśnie dziś raport pt. Udostępnianie zdigitalizowanych zasobów kultury w internecie. Użyteczność – dostępność – praktyki. Na portalu e-kultura zamieszczono zarówno jego skróconą, jak i pełną wersję, do której lektury bardzo serdecznie zachęcamy.
 
Opracowanie: Kinga Kołodziejska (Redakcja WMM), CC-BY 3.0
 
 

Ostatni wykład w ramach projektu Laboratorium muzeum – Léontine Mejer van Mensch

Ewa Hartwig płacze, Źródło: NAC

 

 

 

 

 

 

 

Dokumentowanie teraźniejszości

W ramach projektu Laboratorium muzeum odbyły się cztery wykłady muzeolożek: Niny Simon, Jette Sandahl, Pauli dos Santos i Léontine Mejer van Mensch. Wystąpienia połączył nurt nowej muzeologii, o której już pisaliśmy na blogu. Każda z ekspertek zaprezentowała swoją perspektywę i doświadczenie instytucjonalne. Od praktyk partycypacyjnych, poprzez muzeum konfliktu i radykalne muzea społeczne dotarliśmy do kolekcjonowania teraźniejszości.

Muzea się zmieniają, są poddawane krytyce, przechodzą przez kolejne rewolucje. Léontine Mejer van Mensch wyróżniła trzy istotne momenty dla rozwoju muzealnictwa:

I rewolucja muzealna – ok. 1900 – czas autorytarnego dyskursu w muzeach

II rewolucja muzealna – ok. 1970 – czas nowej muzeologii, powstawania ekomuzeów, silnego rozwoju edukacji muzealnej

III rewolucja muzealna – ok. 2000 – czas praktyk partycypacyjnych, nowych sposobów kuratorowania (od eksperta do mediatora)

Muzealizacja

Muzea były wielokrotnie porównywane do nekropolii i mauzoleów. Theodor W. Adorno pisał: „Muzeum i mauzoleum łączy nie tylko skojarzenie fonetyczne. Muzea są jak rodzinne groby dzieł sztuki”. Dariusz Czaja w interpretacji na portalu Wirtualne Muzea Małopolski pisze o muzealizacji jako „mumifikacji, uśmiercaniu obiektów”.

Léontine Mejer van Mensch w swoim wykładzie przytoczyła cytat futurysty Thomasa Marinettiego porównującego muzea do cmentarzy:

„Muzea: cmentarze!... Są zaiste identyczne przez nieszczęsne pomieszanie licznych ciał, które się nawzajem nie znają. Muzea: publiczne sypialnie, w których spoczywa się na zawsze obok istot nienawistnych lub nieznanych! Muzea: absurdalne rzeźnie malarzy i rzeźbiarzy, którzy zabijają się wzajemnie ciosami barw i linii wzdłuż skłóconych ścian!
Niechby się tam chodziło raz do roku w pielgrzymkę, jak się chodzi na cmentarz w dzień zaduszny – zgodzę się na to. Niechby raz w roku składało się tam kwiaty w hołdzie przed Giocondą – zgodzę się. Nie zgadzam się jednak na to, aby dzień w dzień oprowadzano po muzeach nasze zniesławienia, naszą kruchą odwagę, nasze chorobliwe niepokoje. Po co świadomie się zatruwać? Skąd ta ochota do gnicia?”

Rzeźba rycerza w zbroi, Źródło: NAC

Muzealizacja do pewnego stopnia jest pozbawianiem obiektu kontekstu i jego pierwotnej funkcji. „Proszę nie siadać na ławce i nie dotykać eksponatów” – takie informacje na obiektach odstraszają zwiedzających. Tworzą dystans i sprawiają, że obiekty tracą pierwotną funkcjonalność. We współczesnym muzealnictwie muzealizacja może jednak oznaczać „ożywianie”. Możliwym, choć pośrednim sposobem działania z obiektami muzealnymi jest przywracanie ich do pierwotnej funkcji. Chanukija z Muzeum Historii Żydów w Amsterdamie jest przekazywana raz w roku wspólnocie żydowskiej podczas święta Chanuki. Takie działanie jest zwróceniem się w kierunku potrzeb odbiorcy i wspólnoty. Przez jakiś czas artefakt spełnia swoją pierwotną funkcję. Kolekcje prac mogą być kontekstualizowane i aktualizowane także poprzez prace współczesnych artystów. Ideą muzeum jest kolekcjonowanie i praca z obiektem. Zadaniem kuratora i muzealnika jest generowanie dialogu z kolekcją. Poddawanie muzeum nieustannej refleksji pozwala przeformułować sposoby kolekcjonowania i posiadania. Léontine Mejer van Mensch podkreśliła w swoim wystąpieniu wagę etyki muzealnej. Muzeolożka mówiła o potrzebie transparentności instytucji. O tym, jak ważne jest ujawnienie zasad działania, procedur. Muzea stoją na straży obiektów, ale nie mogą ich zawłaszczać. W Polsce jesteśmy na etapie tworzenia nowych instytucji muzealnych. W Holandii, gdzie muzea są zamykane, muzealnicy mierzą się z zarządzaniem „osieroconymi obiektami”. Jednym ze sposobów rozwiązania takiej sytuacji była „adopcja” obiektów przez osoby prywatne. Obiekty trafiły do prywatnych kolekcjonerów na określonych w umowie zasadach. Jest to rodzaj pośredniego kolekcjonowania.

Léontine Mejer van Mensch mówiła o tym, jak istotne jest dokumentowanie teraźniejszości. Niebawem i my będziemy należeć do historii, do przeszłości. Tworzymy dokument naszych czasów. Kolekcjonujemy codzienność. Obiekty świadczą o naszej obecności. Zadaniem kuratorów i muzealników jest archiwizowanie tego, co zniknie, tradycji, zmian, momentu. Zapis momentum, czyli ważnej chwili dla historii (przytaczane przykłady to: obchody 25-lecia upadku muru berlińskiego, zamach na World Trade Center 11 września 2011 roku).

Dla Léontine Mejer van Mensch ważne są obiekty i tworzenie kolekcji. Przedmioty mogą być świadectwem zjawisk, jakie zachodzą we współczesnym świecie. Obecnie kolekcjonowanie odnosi już nie tylko do kolekcjonowania obiektów, ale także do tworzenia sieci pomiędzy tymi kolekcjami („networków”).

Leontine Meijer van Mensch – zastępczyni dyrektora Museum Europäischer Kulturen (Muzeum Kultur Europejskich) w Berlinie, przewodnicząca COMCOL – Międzynarodowego Komitetu ds. Kolekcjonowania ICOM (Międzynarodowy Komitet Muzeów).

Opracowanie: Mirosława Bałazy (Redakcja WMM), CC-BY 3.0

 

 

Digitalizacja najcenniejszych arrasów z kolekcji wawelskiej

16 listopada na Zamku Królewskim na Wawelu odbyła się konferencja prasowa podsumowująca zakończenie prac digitalizacyjnych arrasów z kolekcji Zygmunta Augusta prowadzonych przez Regionalną Pracownię Digitalizacji MIK w ramach realizowanego od lipca 2015 projektu Digitalizacja najcenniejszych arrasów z kolekcji wawelskiej.

Jego celem jest umożliwienie nieco innego, a uzupełniającego do bezpośredniego, kontaktu z wawelskimi eksponatami, który pozwoli na kontemplację niezwykłych detali, połączoną z równoczesną możliwością podziwiania całości przedstawień.

Arrasy zamawiane przez króla Zygmunta Augusta w Brukseli tworzą jedną z najważniejszych kolekcji europejskich. Obiekty te są szczególnie wrażliwe na czynniki zewnętrzne – światło nieodwracalnie niszczy barwniki arrasów. W Sali Senatorskiej zaprezentowano proces skanowania, fotografowania, oraz tworzenia trójwymiarowych wizerunków cyfrowych.

Już pod koniec 2015 roku na naszym portalu będzie można podziwiać szesnaście wybranych przez kustoszy wielko- i małogabarytowych arrasów reprezentujących wszystkie grupy tematyczne i figuralne słynnej kolekcji Zygmunta Augusta: serie biblijne (Dzieje Noego, Dzieje wieży Babel), werdiury oraz groteski, jak również wszystkie grupy rodzajowe: figuralne, krajobrazowo-zwierzęce, monogramowe, herbowe, naddrzwiowe, nadokienne, podokienne oraz pokrycia krzeseł, w tym − co istotne − tkaniny przechowywane na co dzień w magazynie. Będą to:

Rozmowa Noego z Bogiem (ZKWawel 7)

Budowa wieży Babel (ZKWawel 15)

Gniew Boży (ZKWawel 16)

Pomieszanie języków (ZKWawel 17)

Rozproszenie ludzkości (ZKWawel 18)

Indyki (ZKWawel 22)

Walka smoka z panterą (ZKWawel 38)

Bocian i króliki (ZKWawel 48)

Arras naddrzwiowy z herbem Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami – hiena cętkowana i małpa (ZKWawek 67)

Arras nadokienny z herbem Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami – popielica i ssak drapieżny z grupy psów (ZKWawel 73)

Arras z herbami Polski i Litwy oraz postacią Wiktorii (ZKWawel 85)

Arras z monogramem Zygmunta Augusta i globusem ptolomejskim (ZKWawel 91)

Arras z monogramem Zygmunta Augusta podtrzymywanym przez satyry (ZKWawel 103)

Arras – pokrycie krzesła z bukietem kwiatów (ZKWawel 110)

Arras podokienny z muzykującymi postaciami (ZKWawel 124)

Arras nadokienny z postaciami trzymającymi rogi obfitości (ZKWawel 134/1)

Arras nadokienny z postaciami trzymającymi rogi obfitości (ZKWawel 134/2)

Największe wrażenie XVI-wieczne tapiserie robią oczywiście we wnętrzach Zamku Królewskiego na Wawelu. Tu, po wielu zawirowaniach historycznych, jest z powrotem ich miejsce i rzadka okazja obejrzenia tak cennych tkanin w pomieszczeniach, dla których zostały zamówione.

Zaawansowana technologia i profesjonalizm zespołu umożliwi oglądanie tkanin w wysokiej rozdzielczości. W efekcie będzie można podziwiać detale, docenić kunszt warsztatu i zmysł estetyczny artystów. Arrasy kryją w sobie wiele tajemnic i fascynujących historii, o których będzie można również poczytać na portalu.

Efekt pilotażowych prac nad skomplikowaną digitalizacją wielkogabarytowych tapiserii można zobaczyć już od zeszłego roku na portalu WMM w postaci prezentacji arrasu Szczęśliwość rajska z serii Dzieje Pierwszych Rodziców.

Digitalizacja tak cennych i zróżnicowanych eksponatów wymagała od ekipy Regionalnej Pracowni Digitalizacji Małopolskiego Instytutu Kultury w Krakowie połączenia wszystkich dotychczasowych metod i doświadczeń uzyskanych w trakcie realizacji projektu Wirtualne Muzea Małopolski. Można powiedzieć, że na potrzeby wykonania cyfrowych reprezentacji wawelskich tapiserii powstała całkiem nowa, dedykowana tym właśnie eksponatom, technologia digitalizacji. Jej celem, uzyskiwanym wieloetapowo, angażującym różne rodzaje sprzętu i wykorzystującym rozmaite kompetencje zespołu, jest publikacja internetowa będąca „mapą” obiektu, wykonaną z rozdzielczością co najmniej 0,25 mm dla całej powierzchni każdego z arrasów, wraz z galerią fotografii wybranych detali na poziomie dokładności do 0,05 mm. W takim zbliżeniu można dojrzeć nie tylko poszczególne wątki tkanin, ale także nici i srebrne oraz złote blaszki je otaczające. Prezentacja wybranych arrasów na portalu www.muzea.malopolska.pl umożliwi odbiorcy wygodną nawigację po powierzchni utworzonego obrazowania arrasu, oglądanie go w całości, jak i w zbliżeniu, a także dokonywanie bezpośrednich pomiarów odległości i powierzchni. Utworzona reprezentacja trójwymiarowa jest przydatna również w tworzeniu dokumentacji konserwatorskiej, gdyż przedstawia strukturę powierzchni tkanin, jaką przybrały w trakcie swojej wielosetletniej historii.

Realizacja projektu Digitalizacja najcenniejszych arrasów z kolekcji wawelskiej jest możliwa dzięki dofinansowaniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Wieloletniego Programu Rządowego Kultura +, priorytet Digitalizacja).

Opracowanie: Kinga Kołodziejska (Redakcja WMM), CC-BY 3.0

Laboratorium muzeum – spotkanie trzecie. Paula dos Santos

Po Ninie Simon i Jette Sandhal kolejnym gościem zaproszonym przez kuratorki projektu Laboratorium Muzeum była Paula dos Santos, pochodząca z Brazylii, a obecnie mieszkająca w Holandii, socjomuzeolożka i aktywistka, przewodnicząca MINOM ICOM – Ruchu Na Rzecz Nowej Muzeologii przy Międzynarodowej Radzie Muzeów i wykładowczyni Reinwardt Academie w Amsterdamie. Paula dos Santos nie zajmuje się jednak tylką teorią, ale też aktywnie uczestniczy w projektach muzealnych, szczególnie tych zaangażowanych w rozwój lokalnych społeczności, jak np. Museum da Maré, funkcjonujące w faveli w Rio de Janeiro, czy District Six Museum w Kapsztadzie (RPA).

LabMuz_4_150527
Paula dos Santos.
Źródło: laboratoriummuzeum.pl

Interesuje ją przede wszystkim społeczna rola muzeum. W tym ujęciu najważniejsze staje się pytanie, czy muzeum jako instytucja uczestniczy w jakiklwiek sposób w rozwiązywaniu problemów społecznych, czy jest instytucją oderwaną od aktualnej sytuacji lokalnej społeczności, w której obrębie funkcjonuje. Dzięki warsztatowi i wykładowi poprowadzonemu przez Paulę dos Santos wrócliśmy po raz kolejny do podstawowego pytania, czy muzeum XXI wieku jest miejscem odpowiadającym na współczesne lęki, zagrożenia i wyzwania, czy może stać się narzędziem zmiany społecznej. Czy uwzględnia w swoich działaniach i przedstawieniach głos do tej pory wykluczonych?  Czy w swoich narracjach reprezentuje tylko grupy dominujące społecznie? W głoszonych przez Paulę tezach, ale też i w realizowanych przez nią działaniach, pojawia się idea oddania zarządzania dziedzictwem większej grupie ludzi, reprezentującej różne grupy społeczne. Zależy jej również bardzo na budowaniu sieci instytucji i ludzi, dla których najważniejszym elementem muzeum jest człowiek, a nie przedmiot. Muzeum w tym ujęciu jest narzędziem. Wszystko zależy od ludzi, którzy je tworzą, czyli w czyich rękach owo narzędzie się znajduje. Na pytanie o definicję muzeum, Paula odpowiada, że nie wie, czym jest muzeum, czy czym powinno być. Ona zdaje się tej definicji nie potrzebować. Co stanowi o bycie muzeum? Eksponat? A jeśli eksponat nie ma odbiorcy, to czy muzeum ma sens? Czy gromadzenie jest najważniejszą z jego funkcji? W ujęciu Pauli dos Santos w muzeum najważniejszy jest człowiek, to, czego zazna w kontakcie z kolekcją, jak się poczuje – przyjęty czy odrzucony przez muzealny świat, wystarczająco kompetentny czy też zawstydzony własnym nieprzygotowaniem do odbioru zastanych treści? Czy muzeum opowie mu coś o nim?

Pojęcie nowej muzeologii

Muzeum od początków istnienia jest miejscem dominującego dyskursu. Analizowaliśmy to stwierdzenie na poprzednim seminarium Laboratorium Muzeum, podczas spotkania z Jette Sandhal. Ostatnie warsztaty (23.10.2015) poprzedzające wykład Pauli dos Santos były poświęcone analizie pojęcia nowej muzeologii. Przez wiele lat muzea były instytucjami zaimpregnowanymi na kwestie wykluczenia społecznego, a dostępnymi raczej dla wyselekcjonowanej, wyedukowanej grupy odbiorców. W wieku XX poddano dyskusji dotychczasowy model muzeum. Artykuł Petera Vergo Milczący obiekt, który ukazał się w 1989 roku w pracy Nowa muzeologia, wywarł ogromny wpływ na myślenie o muzealnictwie i roli muzeum. Peter Vergo podaje termin nowej muzeologii, zbudowany w opozycji do definicji dawnej muzeologii zdominowanej przez pojęcia w której administracji, konserwacji i dokumentacji. Taką, skoncentrowaną na teoretycznych rozważaniach, muzeologię ma zastąpić nowa muzeologia zwracająca uwagę na wymiar społeczny i polityczny muzeum, współpracę między działami i krytyczne podejście do kolekcji. Nowa muzeologia podnosi postulaty otwarcia się na lokalny kontekst, w jakim funkcjonuje, i publiczność, dla której została powołana. Koncepcja Vergo oparta jest na świadomym działaniu instytucji, inkluzyjności, partycypacji, dostępności. Artykuły Wilki Heijnen, The new professional Underdog or Expert? New Museology in 21th century i Pauli dos Santos, Give or take: thoughts on museum collections as working tools and their connection with human beings, rozróżniają dwie perspektywy nowej muzeologii: anglosaską i południowoamerykańską. Wersja anglosaska polega na włączaniu społeczności w działania instytucji. Z tej perspektywy to z muzeum wychodzi impuls do zmiany, a sama instytucja poddaje autorefleksji układ sił między sobą a społecznością. W wersji południowoamerykańskiej główny nacisk kładzie się na ruchy oddolne, wspólnotowe. W efekcie powstają alternatywne muzea tworzone przez lokalne społeczności funkcjonujące poza głównym nurtem. Muzea wspólnotowe, archiwa społeczne mają być częścią życia mieszkańców. Społeczności stają się autorytetami w dziedzinie przynależnego im dziedzictwa. Muzeum staje się tu narzędziem upodmiotowienia danej grupy społecznej.

Paula dos Santos działa w nurcie socjomuzeologii, która ma swoje źródła w nowej muzeologii. Praktyka socjomuzeologów opiera się na pracy w różnych wymiarach rozwoju społecznego i wspólnotowego. Od ekomuzeów przez „networking” po inne sposoby organizowania działań społecznych w XXI wieku, w którym dziedzictwo odgrywa strategiczną rolę. Ekomuzea powstały jako materializacja założeń nowej muzeologii. Pojawiła się konieczność zaangażowania muzeów w działalność o wymiarze społecznym wykraczającą poza mury instytucji. Ekomuzea związane są z historią dziedzictwa regionu. Ich podstawowym założeniem jest współuczestniczenie zwiedzających w wydarzeniach tworzonych przez te instytucje.

Pierwsza część seminarium miała charakter teoretyczny. W drugiej części mieliśmy okazje posłuchać o doświadczeniach nowej muzeologii i socjomuzeologii z perspektywy praktyka.

Opracowanie: Mirosława Bałazy, Kinga Kołodziejska (Redakcja WMM), CC-BY 3.0

Bibliografia:

A. Szczerski, Kontekst, edukacja, publiczność – muzeum z perspektywy „Nowej muzeologii”, [w:] Muzeum Sztuki. Antologia, red. Maria Popczyk, Kraków 2006.

 

 

 

ENCC Travelling Academy. Partycypacja społeczna i rozwój widowni w nowym świecie cyfryzacji i digitalizacji: rola domów i centrów kultury

W dniach 14‒16 października odbyła się konferencja Partycypacja społeczna i rozwój widowni w nowym świecie cyfryzacji i digitalizacji: rola domów i centrów kultury organizowana przez European Network of Cultural Centres (ENCC) w Krakowie.

European Network of Cultural Centres (ENCC) to europejska sieć współpracy centrów kultury oraz narodowych i regionalnych organizacji zrzeszających centra kultury. Została powołana do życia w 1994 roku, siedziba jej biura znajduje się w Brukseli. ENCC zajmuje wyjątkową pozycję w dziedzinie tworzenia globalnej sieci europejskich centrów kultury: lokalnych instytucji kulturalnych, w obszarach wiejskich, miejskich i metropolitalnych. Wspiera tworzenie sieci kontaktów między ośrodkami kultury na wszystkich szczeblach oraz między pracownikami kultury. Jednym z tematów konferencji była cyfryzacja i digitalizacja oraz jej wpływ na pozyskiwanie widowni. Digitalizacja jest narzędziem, które umożliwia budowanie nowych sposobów sieciowania, kolaboracji i komunikacji społecznej.

Podczas pierwszego dnia konferencji Regionalna Pracownia Digitalizacji miała okazję zaprezentować uczestnikom Travelling Academy projekt Wirtualne Muzea Małopolski. Opowiadaliśmy o możliwościach, które dają nowe technologie i o sposobach korzystania z bogatych zasobów WMM.

Wyświetlanie 1 - 5 z 51 rezultatów.
Pozycji na stronę 5
z 11