Blog

Ludowe świątki

Wielu z nas urzeka rzeźba ludowa, wydawałoby się – tak prosta, jednak przy próbie bliższego rozpoznania niezwykle złożona. Cechy pomocne w jej charakterystyce, które jedni mogą nazwać naiwnością, szczerością treści, inni uproszczoną, indywidualną formą, w rzeczywistości określane są często intuicyjnie, a ona sama wymyka się jednej definicji. Dawniej rzeźba ludowa nawet nie była nazywana „ludową”. Epitet ten otrzymała, gdy środowiska miejskie zainteresowały się sztuką wsi, czyli na przełomie XIX i XX wieku, a w szczególnie zintensyfikowanym stopniu w czasach Polski Ludowej. Co znamienne, miała najczęściej charakter religijny, gdyż jej wytwórstwo było przejawem pobożności społeczności wsi. Na portalu WMM znajduje się niewielka, ale wyjątkowa kolekcja świątków, a więc figur świętych wykonanych przez znamienitych rzeźbiarzy ludowych, które postanowiliśmy wydobyć i zarysować dla nich tło.      

Wielokrotnie artystami ludowymi zostawali spadkobiercy rodzinnych tradycji rzemieślniczych (np. warsztatów rzeźbiarskich), którzy nie zawsze byli biegli w kwestiach manualnych, choć zyskiwali podstawowy warsztat pracy, jak również przedstawiciele różnych zawodów i rzemiosł, którzy rzeźbili z własnej potrzeby. Częściej jednak mówiąc o artystach ludowych mamy na myśli artystów naiwnych, samorodnych, którzy nie posiadali wykształcenia w tym zakresie, natomiast pracowali spontanicznie, często dla własnej przyjemności. W drugiej połowie XX wieku pojawiła się również trzecia grupa rzeźbiarzy ludowych, która w związku z zainteresowaniem rzeźbą ludową przez środowiska miejskie zaczęła wykonywać dzieła „w stylu ludowym” w celach komercyjnych, opierając się na popularnych i określonych już wzorach przedstawieniowych, stosując przy tym formalne uproszczenia (np. twórcy pracujący dla Cepelii).

Św. Onufry – patron dorożkarzy, włókniarzy i pielgrzymów, rzeźba z kolekcji Muzeum Etnograficznego w Krakowie, XIX w., domena publiczna 

Dla artystów ludowych dużą rolę w kształtowaniu konkretnych przedstawień miała ugruntowana już tradycja ikonograficzna, w tym szczególnie kult cudownych wizerunków. Wielu rzeźbiarzy korzystało z gotowych wzorów, jak na przykład religijnych obrazków, druków, ilustracji książkowych (np. Jędrzej Wowro, Leon Kudła), bądź szukało własnych sposobów przedstawiania poprzez czytanie Pisma Świętego, bądź innych tekstów o treści religijnej (np. Józef Janos). Artyści ludowi inspirowali się również dziełami widzianymi w kościołach, dlatego ich prace w nieumiejętny sposób naśladowały różne style historyczne, szczególnie często gotyk i późny barok. Jednak korzystanie z wzorów następowało zazwyczaj w bardzo swobodny sposób, a dane schematy przedstawieniowe interpretowane były indywidualnie w zależności od twórcy, gdyż każdy artysta ludowy w odmienny sposób czerpał z dostępnej mu w różnym stopniu kultury i tradycji.

Tematyka ludowych świątków oscylowała wokół postaci Chrystusa, Marii i świętych. W przypadku Chrystusa najpopularniejsze były przedstawienia pasyjne, jak Ukrzyżowanie (krucyfiks), upadek pod krzyżem (często oparty na wzorze figur z kaplic drogi krzyżowej z Kalwarii Zebrzydowskiej) oraz chyba najczęściej spotykany w kapliczkach – Frasobliwy. Postać Marii ukazywano najczęściej jako Matkę Boską z Dzieciątkiem lub w typie Piety, czyli Marii trzymającej na kolanach martwe ciało Chrystusa, zwykle jednak figury Marii naśladowały w swojej formie różne cudowne wizerunki, związane często z lokalnym kultem (np. Matka Boska Skępska). Święci pełnili dla danej społeczności różne funkcje, dlatego figury konkretnych patronów wykonywane były często z potrzeby ochrony nad kimś, bądź przed czymś lub by nieść pomoc w różnych sprawach. Najczęściej spotykanymi patronami byli: św. Florian, który chronił od burz i pożarów (w Polsce, w związku z cudem ocalenia kościoła św. Floriana od pożaru, który strawił Kraków w 1528 r.); św. Jan Nepomucen, tzw. Nepomuk, opiekun brodów i mostów, chronił przed powodzią (ten czeski święty został zrzucony z mostu i utopiony w Wełtawie); św. Ambroży był patronem pszczelarzy, często wykonywano również ule w formie figury tego świętego (wg legendy w dzieciństwie jego usta obsiadły pszczoły, nie wyrządzając mu krzywdy, co uznano za znak, że będzie wielkim mówcą, stąd określenia wielkich retorów mianem złotousty, miodopłynny) oraz wielu innych, jak św. Roch, który chronił przed zarazą, św. Agata i św. Barbara strzegły życia i majątku od piorunów, św. Antoni pomagał odnaleźć rzeczy zagubione, św. Mikołaj odpędzał wilki od podróżnych i chronił sieroty, św. Apolonia chroniła od bólu zębów etc. 

Świątki można podzielić na te, które wykonywano do wnętrz domów, a które były z reguły niewielkie i przeznaczone do prywatnej dewocji oraz na większe figury tworzone do kapliczek na zewnątrz. Kapliczki przyjmowały różne formy, jak skrzynki nakryte daszkami na słupach, wolnostojące figury na cokołach czy niewielkie budowle architektoniczne albo po prostu krzyże. Spotykamy je przy chałupach i domach, drogach, w polach, lasach, ale i w kościołach (np. prace Józefa Janosa w kościele w Dębnie Podhalańskim) oraz dziś już często w muzeach, nieodmiennie wpisane w krajobraz i niejako w tradycję.

Opracowanie: Paulina Kluz (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:
Józef Grabowski, Kryteria sztuki ludowej, [w:] Granice sztuki. Z badań nad teorią i historią sztuki, kulturą artystyczną oraz sztuką ludową, red. Jan Białostocki, Warszawa 1972, s. 148–153.
Aleksander Jackowski, Współczesna rzeźba zwana ludową, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, 30 (1976), z. 3–4, s. 199–224.
Ewa Klekot, Lud na wsi: dlaczego poza twórcami ludowymi nikt na wsi nie lubi sztuki ludowej?, [w:] Nasze miejsce. Inspirator do pracy z lokalnością, opr. Zespół Stowarzyszenia „Pracownia Etnograficzna” im. Witolda Dynowskiego, Warszawa 2016, s. 91–98.
Ksawery Piwocki, Rzeźba ludowa, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, 30 (1976), z. 3–4, s. 131–150. 

OTWARTOŚĆ PRZYSWOJONA – refleksje po zjeździe KOED-u

Plakat powstały w KOED w 2011 roku, ilustrujący otwartość w kulturze, nauce i edukacji. Opracowanie graficzne: Karolina Kotowska, tekst: Kasia Sawko, Karolina Grodecka. Dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach.

 

W dniach 6-8 sierpnia tego roku miałam przyjemność uczestniczyć w zjeździe Koalicji Otwartej Edukacji, której członkiem (jako Małopolski Instytut Kultury w Krakowie) jesteśmy od 2 lat. Koalicja została założona przez 4 instytucje reprezentujące edukację i naukę: Fundację Nowoczesna Polska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (polski partner Creative Commons), Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich oraz Stowarzyszenie Wikimedia Polska. Obecnie zrzesza 37 instytucji i organizacji z całej Polski, którym bliska jest idea otwartości zasobów edukacyjnych i które współpracują na rzecz jej szerzenia i wcielania w życie. Wciąż przystępują też do niej kolejni członkowie.

Jak można przeczytać na stronie internetowej KOED-u:

„Misją Koalicji Otwartej Edukacji jest wspieranie tworzenia otwartych zasobów edukacyjnych i promowanie związanych z nimi dobrych praktyk i narzędzi.
Koalicja Otwartej Edukacji to porozumienie organizacji pozarządowych i instytucji działających w obszarze edukacji, nauki i kultury. Wierzymy, że wiedza to dobro publiczne i wszyscy powinni móc swobodnie z niej korzystać”.

Co to oznacza w praktyce? Na czym polegają działania KOED-u?

Po pierwsze organizacja prowadzi bezpłatne szkolenia i warsztaty, a także webinaria z szeroko rozumianego prawa autorskiego, dzięki którym uczestnicy stopniowo stają się coraz pewniejsi w działaniach na rzecz otwierania zasobów w swoich instytucjach. Wykłady i praktyczne ćwiczenia pozwalają na coraz płynniejsze poruszanie się po zawiłościach prawno-formalnych korzystania z cyfrowych zbiorów i coraz odważniejsze, a zgodne z prawem, stosowanie wolnych licencji w udostępnianych zasobach w zastępstwie znanej wszystkim doskonale i paraliżującej wszelkie twórcze działania formuły „wszelkie prawa zastrzeżone”. To niezwykle istotne, aby koalicjanci stawali się ekspertami w oznaczaniu zasobów odpowiednimi licencjami, w wyjaśnianiu różnic, jakie pomiędzy nimi zachodzą, a przede wszystkim w tłumaczeniu, że otwartość nie oznacza utraty, a wręcz przeciwnie – sprzyja zyskiwaniu nowych odbiorców. W ten sposób, uczestnicząc w szkoleniach, warsztatach, wykładach, dyskusjach, koalicjanci stają się ambasadorami idei otwartości w edukacji.

Działalność szkoleniowa jest wspierana ogromem publikacji, w których znajdziemy wszystko, co dotyczy otwartości, a o co baliśmy się zapytać. Od wzorów umów poprzez szczegółowe definicje i wyjaśnienia po rozbudowane podręczniki, kompendia wiedzy na temat otwartości zarówno w instytucjach naukowych, jak i edukacyjnych oraz kulturalnych, jak np. OTWARTOŚĆ W PUBLICZNYCH INSTYTUCJACH KULTURY w oprac. Justyny Hofmokl, Alka Tarkowskiego i Kamila Śliwowskiego, 2011 (utwór dostępny  na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0).

 

Ponadto KOED organizuje wydarzenia promujące ideę otwartości w nauce, edukacji i kulturze takie, jak Tydzień Otwartego Dostępu, Tydzień Otwartej Edukacji i Dzień Domeny Publicznej, w którym uczestniczyliśmy w styczniu tego roku i będziemy uczestniczyć w bardziej rozbudowanej już formule w roku przyszłym.

Wartą śledzenia działalnością KOED-u jest także wydawanie opinii, stanowisk i rekomendacji w kluczowych sprawach związanych z prawem autorskim, edukacją, nauką i kulturą. Nie chodzi o to, by ślepo zgadzać się z każdą wydaną przez Koalicję opinią, ale by orientować się, jakie zagadnienia w obszarze prawa autorskiego, dostępu do wiedzy znajdują się w tej chwili „na wokandzie”, a mogą mieć realny wpływ na naszą praktykę zawodową. Na zjeździe mieliśmy np. okazję zapoznać się i przedyskutować opinię dotyczącą  projektu stanowiska rządu RP na temat projektu dyrektywy w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym.

Tym, co jednak mnie wydaje się najważniejsze w istnieniu Koalicji jest możliwość wymiany doświadczeń, nawiązania kontaktów, zawiązania zespołów pracujących nad wspólnymi projektami, wydarzeniami, jak również wspierania się w często jeszcze przecież pionierskiej działalności na rzecz otwartości. Najcenniejsze w tej wymianie jest posługiwanie się konkretnymi przykładami z praktyki zawodowej, wzajemne obdarowywanie się argumentami na rzecz wolnego dostępu do zasobów, dyskusja o języku, jakim mówić o otwartości, aby trafiać do naszych partnerów i nie wzbudzać lęku. Czy ma być to język korzyści, czy jednak wspólnego dobra? Czy odmieniana przez wszystkie przypadki otwartość nie staje się niekiedy słowem pustym, którego pierwotny sens gubi się w nadużywaniu?

Otwieranie zasobów jest wszak procesem zmuszającym do przemyślenia i weryfikacji własnych poglądów na temat uwalniania zgromadzonych przez siebie zbiorów. Czy jesteśmy na to gotowi? Czy sami, głosząc postulaty otwartości, nie mamy w sobie obaw z nią związanych? Warto mieć to przepracowane, przedyskutowane, aby nie wysyłać w świat, do naszych odbiorców fałszywych komunikatów. Jeśli otwartość wynika z głębokiego przekonania, że wiedza jest naszym wspólnym dobrem, dobrem publicznym, że wymiana informacji powiększa globalne zasoby wiedzy, działa na rzecz rozwoju ludzi, przyczynia się do dobrostanu i zwiększa ludzką świadomość, wówczas uda nam się przekonać do tej idei innych. Bo otwartość znaczy wolność, wolność od lęku, że dając – tracę albo nic nie zyskuję.

Dziełem, które wybraliśmy do zilustrowania tekstu i tegotygodniowej odsłony, jest  obraz „Na letnim mieszkaniu”/„Portret żony” Józefa Mehoffera. Przywołuje on zarówno letni klimat ostatnich dni wakacji, jak i tegoroczny Dzień Domeny Publicznej, której Józef Mehoffer stał się w krakowskim wydaniu bohaterem. Kto będzie nim w roku przyszłym? Mamy swój typ, ale z przyjemnością wysłuchamy Waszych propozycji!

Opracowanie: Kinga Kołodziejska (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons
 

 

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

 

Międzynarodowy Tabor Pamięci Romów

Już po raz osiemnasty sprzed Muzeum Etnograficznego w Tarnowie (oddziału Muzeum Okręgowego w Tarnowie) wyrusza w drogę po Małopolsce karawana kolorowych wozów cygańskich. W tym roku przez cztery dni, od 27 do 30 lipca, Romowie będą wędrować trasą swojej historii i martyrologii, w celu upamiętnienia konkretnych miejsc i wydarzeń (Tarnów–Żabno–Bielcza–Borzęcin–Szczurowa), ale też aby integrować wszystkich Romów przez nawiązanie do tradycji wędrówki, obozowisk i cygańskiej muzyki przy wieczornych ogniskach.

Wóz cygański z Muzeum Okręgowego w Tarnowie
Wozy cygańskie, ok. 1960, dziedziniec Muzeum Etnograficznego w Tarnowie (oddział Muzeum Okręgowego)


Idea

Narodziny idei Taboru Pamięci poprzedził szereg inicjatyw skupionych wokół Romów w Tarnowie. Od 1963 roku nieprzerwanie do dziś działa Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne Romów w Tarnowie, od 1985 roku – Cygańskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe oraz Centrum Kultury Romów. Było ono inicjatorem wielu wydarzeń związanych z kulturą i edukacją Romów oraz upamiętnieniem ich historii. Również w Tarnowie w 1979 roku powstała pierwsza muzealna kolekcja cyganologiczna, która dopiero od 1990 przyjęła formę stałej ekspozycji umiejscowionej w oddziale Muzeum Okręgowego  Muzeum Etnograficznym. Konsekwencją dużego zainteresowania historią i kulturą Romów było podjęcie inicjatywy zorganizowania Międzynarodowego Taboru Pamięci Romów z ramienia obu tych instytucji w osobach Adama Bartosza (dyrektora Muzeum) i Adama Andrasza (prezesa Stowarzyszenia). Pierwszy tabor wyruszył z Tarnowa do Szczurowej w 1996 roku i miał na celu wspomnienie Zagłady Romów i uczczenie pamięci ofiar z tej wsi. Z roku na rok inicjatywa rozrastała się i cieszyła coraz większym zainteresowaniem, powiększyło się grono wędrujących (także o Romów przybyłych z innych krajów), jak również ilość odwiedzanych przez nich miejsc.

Tabor Pamięci ma na celu przede wszystkim upamiętnienie Zagłady Romów, ale również edukację historyczną i kulturalną dzieci i młodzieży romskiej, w założeniu chce integrować Romów poprzez odwołanie do tradycji wędrówki i życia obozowego, pragnie wpłynąć na zmianę negatywnego wizerunku Romów w społeczeństwie polskim oraz posługuje się międzynarodowymi symbolami romskimi (flaga i hymn). Tabor stał się okazją do spotkania się Romów i przypomnienia ich tradycji życia wędrownego (w 2. poł. XX wieku zakazanego przez władzę), jak i spotkania z Romami i ich kulturą. Wszystko to, aby budować narodową i polityczną tożsamość Romów i poczucie wspólnej więzi poprzez nawiązanie do tradycji, świadomość historyczną i wciąż żywą pamięć. Tym samym Tabor Pamięci stał się symbolem integracji i upamiętnienia.

Historia  pamięć  miejsca

Zagłada Romów początkowo nie była rozumiana jako wspólny dla całego narodu dramat, a raczej jako prywatne dramaty rodzin ofiar okrutnych prześladowań. Dopiero współcześnie, w czasach kształtowania się narodowej tożsamości i uświadomienia sobie przez wykształconych Romów wagi zdarzenia pozwoliło rozumieć je jako zagładę narodu, określaną terminem porajmos (z języka romani: „pochłonięcie”, oznaczające eksterminację Cyganów w czasie II wojny światowej). Pamięć historyczna, w tym pamięć o zagładzie stała się jednym z elementów kształtującym dziś tożsamość Romów, jako jednej wspólnoty.

Tabor Pamięci wędruje przez cztery dni, w trakcie których odwiedza miejsca związane z martyrologią Romów. Uczestnicy w towarzystwie miejscowych księży modlą się za pomordowanych przy miejscach pamięci  pomnikach i mogiłach.

Szczurowa. Jedno z najważniejszych miejsc romskiej martyrologii i prawdopodobnie największa zbiorowa mogiła Romów na terenie Polski. Do 1943 roku w Szczurowej mieszkało kilka rodzin cygańskich, około setka ludzi. 3 lipca 1943 roku wywieziono Romów z ich osady ulokowanej na skraju wsi na miejscowy cmentarz, gdzie Niemcy rozstrzelali 93 osoby, od niemowląt po osoby starsze. Ocalało zaledwie kilka osób. Lista zamordowanych zachowała się w dokumentach parafialnych, jest ona odczytywana podczas modlitwy przy mogile na cmentarzu.

Żabno. Mogiła bezimiennych, rozstrzelanych na cmentarzu w 1943 roku, 49 niemieckich i 12 węgierskich Romów.

Borzęcin Dolny. Bezimienna mogiła, 28 zamordowanych Romów.

Bielcza. Zbiorowy Grób Cyganów rozstrzelanych w 1942 roku.

Prócz wyżej wspomnianych, tabor cygański odwiedza również inne miejsca związane z holokaustem, jak tablicę poświęconą tarnowskim Żydom zamordowanym na rynku w 1942 roku czy Pomnik Ofiar Oświęcimia.

Zobacz PROGRAM oraz Małopolski Szlak Martyrologii Romów autorstwa Adama Bartosza

Opracowanie: Paulina Kluz (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Bibliografia:
Adam Bartosz, Tabor Pamięci Romów. Roma Caravan Memorial (album), Tarnów 2003.
Adam Bartosz, Cygański Tabor Pamięci [w:] Romowie: www.muzeum.tarnow.pl [dostęp: 24.07.2017]
Międzynarodowy Tabor Pamięci Romów [w:] Romopedia.pl [dostęp: 24.07.2017]

KONKURS. MAŁA RZECZ 2017

Jak wiecie, zależy nam bardzo na ponownym wykorzystywaniu zdigitalizowanych przez nas zasobów. Chcemy, aby udostępniane na naszym portalu eksponaty poszły w świat, zaczęły żyć własnym życiem. Aby inspirowały do nowych działań, zaistniały w nowych, aktualnych kontekstach. Aby prowokowały, wzruszały, rozśmieszały, a tym samym ożywały w każdym nowym użyciu.

Nie chcemy nic podpowiadać, gdyż ...

... ogłaszamy KONKURS! MAŁA RZECZ 2017.

Wraz z Krakowskimi Szkołami Artystycznymi, organizatorem wydarzenia „Zaprojektowani. Krakowskie spotkania z dizajnem”, rozpoczynamy konkurs na projekt przedmiotu inspirowanego obiektami zdigitalizowanymi w Wirtualnych Muzeach Małopolski.

Do udziału w konkursie zapraszamy projektantów, dizajnerów, studentów kierunków artystycznych – wszystkich, którzy są gotowi podjąć wyzwanie kreatywnego wykorzystania zasobów Wirtualnych Muzeów Małopolski do zaprojektowania nowego, unikatowego przedmiotu. Czekamy na propozycje „małych rzeczy” – atrakcyjnych, użytkowych prezentów.

W Wirtualnych Muzeach Małopolski znajdują się niezwykłe zasoby – ponad 1000 zdigitalizowanych obiektów z 39 małopolskich muzeów. Z tego ponad 800 obiektów w domenie publicznej, co oznacza, że są one dostępne dla każdego, do wykorzystania w dowolnym celu. Organizując konkurs Mała Rzecz 2017, chcielibyśmy zachęcić Was do kreatywnego przetwarzania, czerpania motywów, tworzenia nowych przedmiotów inspirowanych tymi obiektami.

Na czym ma polegać nawiązanie i inspiracja pierwowzorem? Pozostawiamy to Waszej wyobraźni i intuicji! Ważne, aby odwoływać się do obiektów dostępnych w domenie publicznej. Zanim zaczniecie pracę – zapoznajcie się koniecznie z REGULAMINEM KONKURSU.

Na prace konkursowe czekamy do 20 października 2017 roku. W razie pytań prosimy o kontakt mailowy: konkurs@ksa.edu.pl.

Na laureatów i laureatki konkursu czekają atrakcyjne nagrody m.in. nagrody finansowe, możliwość wprowadzenia do produkcji zaprojektowanego przedmiotu oraz udział w wystawie w czasie Zaprojektowanych 2017.

Czwarta edycja Zaprojektowanych odbędzie się w dniach 24-26 listopada 2017. W  programie wydarzenia targi designu i projektowania wnętrz, wykłady oraz warsztaty z osobowościami projektowania. Więcej informacji: www.zaprojektowani.com.pl.

I miejsce

  • nagroda finansowa w wysokości 4000 zł
  • możliwość wprowadzenia do produkcji zaprojektowanego przedmiotu
  • półroczne stypendium w Krakowskich Szkołach Artystycznych na wybranym kierunku
  • udział w wystawie nagrodzonych prac w czasie targów Zaprojektowani 2017
  • pakiet promocyjny realizowany w ramach targów Zaprojektowani 2018 (prezentacja laureata na stronie www.zaprojektowani.com.pl, indywidualny wykład na temat działalności laureata w ramach targów Zaprojektowani 2018, stoisko 4 m kw.)
  • prezentacja laureata na łamach jednego z patronów medialnych

II miejsce

  • nagroda finansowa w wysokości 2000 zł
  • możliwość wprowadzenia do produkcji zaprojektowanego przedmiotu
  • trzymiesięczne stypendium w Krakowskich Szkołach Artystycznych na wybranym kierunku
  • udział w wystawie nagrodzonych prac w czasie targów Zaprojektowani 2017
  • prezentacja laureata na stronie www.zaprojektowani.com.pl
  • indywidualny wykład na temat działalności laureata w ramach targów Zaprojektowani 2018

III miejsce

  • nagroda finansowa w wysokości 1000 zł
  • możliwość wprowadzenia do produkcji zaprojektowanego przedmiotu
  • prezentacja laureata na stronie www.zaprojektowani.com.pl
  • udział w wystawie nagrodzonych prac w czasie targów Zaprojektowani 2017.

Patronat Honorowy: Jacek Krupa – Marszałek Województwa Małopolskiego

Organizatorzy: Małopolski Instytut Kultury w Krakowie, Krakowskie Szkoły Artystyczne, Szkoła Wnętrz i Przestrzeni, Zaprojektowani. Krakowskie spotkania z dizajnem.

„Teraźniejszość jest ich, przyszłość moja” — Nikola Tesla

Obiektem wybranym na odsłonę strony głównej w tym tygodniu jest Radio Philips 7–39 (nr fabryczny 1549) z kolekcji Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie. „Radioodbiornik 7-39 produkcji Polskich Zakładów Philips pochodzi z przedostatniego sezonu produkcji przypadającej na lata 1938–39 i zakończonej wraz z wybuchem II wojny światowej. Polskie Zakłady Philips to największe zakłady radiowe działające w przedwojennej Polsce. Założone w Warszawie w roku 1922 przez holenderski koncern Philips pod nazwą Polsko-Holenderska Fabryka Lampek Elektrycznych SA, od 1928 roku funkcjonowały pod nazwą Philips. W pierwszej fazie działalności zakłady te produkowały wyłącznie sprzęt oświetleniowy — żarówki i rurki neonowe. Dopiero w latach 30. XX wieku, od momentu próbnego montażu odbiorników radiowych, radia stały się najważniejszym produktem fabryki” (Muzeum Inżynierii Miejskiej, © wszystkie prawa zastrzeżone).

Radio Philips 7–39 (nr fabryczny 1549), Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie, domena publiczna

Obiekt z lat 30., o pięknej formie, odwołuje nas do historii człowieka, który większość życia zmagał się z realizowaniem pomysłów i wynalazków technicznych wyprzedzających jego epokę. Jednym z nich było właśnie radio. Dziesiątego lipca minęła rocznica urodzin serbskiego inżyniera i wynalazcy Nikoli Tesli. Historia życia tego wybitnie uzdolnionego i niepokornego człowieka kryje w sobie wiele niejednoznacznych wątków i aż roi się w niej od anegdot związanych głównie z obsesją matematyczną wynalazcy. Ujawniała się ona w prozaicznych sytuacjach. Podobno wszystko w jego życiu musiało być podzielne przez 3: zarówno numer pokoju hotelowego, jak i liczba powtórzeń rutynowych czynności. Wracając ze spaceru, trzykrotnie okrążał budynek, zanim wszedł do hotelu. Przed snem zginał palce 102 razy. W restauracji prosił o podanie 18 serwetek. Niezaprzeczalnym faktem jest ilość pozostawionych prototypów, pomysłów, patentów i wdrożonych wynalazków.

Zachęcamy do lektury tekstu publikowanego jakiś czas temu na portalu WMM, który przybliża fascynującą postać Nikoli Tesli.

 

„Teraźniejszość jest ich, przyszłość moja” — Nikola Tesla

 

Nikola Tesla, źródło: Wikimedia,
domena puliczna

Ekscentryk i wizjoner. Geniusz i odkrywca. Przede wszystkim jednak Nikola Tesla jest twórcą niemal 300 patentów, które chronią jego 125 wynalazków w kilkudziesięciu krajach świata, i które całkowicie zmieniły ludzką cywilizację. Warto też zapamiętać, że był jednocześnie niemal zapomniany, oszukiwany i wyśmiewany za życia. Okradano go z pomysłów, których sam nie był w stanie zamienić w finansowy sukces. Tesla mógł zostać milionerem, jednak zmarł w biedzie i samotności, pozostawiając nam jednocześnie spadek odkryć, które do dziś napędzają świat.
Nikola Tesla urodził się w serbskiej rodzinie we wsi Smiljan w Chorwacji 10 lipca 1856 roku podczas ogromnej burzy. Opowieści głoszą, iż dziwnym zrządzeniem losu właśnie owo zjawisko nadało kształt jego późniejszemu życiu. Był czwartym dzieckiem Milutina Tesli (kapłana ortodoksyjnego serbskiego kościoła) i Any Kalinić. Nie poświęcano mu jednak uwagi aż do czasu przeprowadzki do Gospicia w 1862 roku. Nikola Tesla rozpoczął wówczas naukę w Karlovac, którą ukończył już po trzech latach. Gdy miał 12 lat, opanował na pamięć logarytmiczne tablice, a także zaczął konstruować swoje pierwsze silniki, zupełnie niepodobne do tych, które widział na co dzień w swojej okolicy. W 1875 roku rozpoczął studia inżynierii energetycznej na Politechnice Austriackiej w Grazu. Był to początek jego pracy nad już poważnymi projektami wykorzystania źródeł alternatywnych do pozyskiwania energii.
Nikola Tesla posiadał niezwykłą pamięć wzrokową, dzięki czemu błyskawicznie opanował aż sześć języków, a jego wyliczenia „na oko” miały margines błędu jedną dziesiątą milimetra! Współcześni studenci mogliby się uczyć od niego tytanowej pracy, gdyż Tesla potrafił przesiadywać nad książkami 20 godzin dziennie tylko po to, by móc zakończyć rozważane przez niego zagadnienie. Młody naukowiec stwierdził, iż przewyższa poziomem swoich wykładowców. Tym samym zaniedbywał zajęcia i w 1878 roku musiał opuścić uczelnię, zrywając jednocześnie kontakt z rodziną.
6 czerwca 1884 roku Nikola Tesla wyemigrował do Nowego Jorku. Posiadając rekomendację od menedżera firmy, w której wcześniej pracował — Ch. Batchelora — udał się do największego wynalazcy tamtych czasów — Thomasa Edisona. Po zapoznaniu się z futurystycznymi projektami Edison niestety poczuł się zagrożony i szybko zerwał współpracę z Teslą. Przez kilka najbliższych lat obaj żyli w ciągłym konflikcie, angażując w niego coraz więcej osób. Edison był w stanie posunąć się do publicznego zafałszowania eksperymentów z prądem przemiennym, by móc zdyskredytować Teslę! Na szczęście nie wszystkich udało mu się przekonać, dzięki czemu Nikola dwa lata później otworzył swoją własną fabrykę. Można go było wówczas spotkać w trakcie spacerów pośród energetycznych promieni albo siedzącego między błyskającymi urządzeniami. Wtedy to właśnie opracował do końca podstawy prądu przemiennego, świetlówki oraz silnik elektryczny. Jak pisze Mark Seifer — biograf Tesli —

„był pierwszą osobą, która naprawdę pokazała, jak przekazywać bezprzewodową energię przez powietrze do lamp elektrycznych”.

Do głównych wynalazków Nikoli Tesli należą rozmaite urządzenia elektryczne, z których najsławniejsze to: silnik elektryczny, prądnica prądu przemiennego, autotransformator, dynamo rowerowe, elektrownia wodna, bateria słoneczna, turbina talerzowa, transformator Tesli, świetlówka i przede wszystkim radio. Tesla był między innymi twórcą pierwszych urządzeń zdalnie sterowanych drogą radiową. A jak do tego doszło? Otóż po opublikowaniu przez Maxwella teorii elektromagnetyzmu Tesla wpadł na pomysł konstrukcji cewki wysokonapięciowej, po czym zauważył, że wysyła ona silne fale elektromagnetyczne. Zaczął pracę nad urządzeniem, które byłoby w stanie te fale odbierać. Pierwotnie chciał na tej podstawie skonstruować urządzenia do przesyłania prądu elektrycznego bez użycia przewodów, jednak ostatecznie zdecydował się na konstrukcję urządzenia do przesyłania za pomocą tych fal dźwiękowych. Patent na to urządzenie gotowy był w 1900 roku, lecz niestety ubiegł go (o kilka dni!) Marconi. Tesla postanowił walczyć z Marconim o patent na radio. Starał się dowieść, iż Marconi w „swoim” wynalazku stosuje bez jego zgody wcześniej opatentowaną przez niego cewkę. Niestety zbyt długie procesowanie się doprowadziło Teslę do bankructwa, a przyznanie Nagrody Nobla Marconiemu za skonstruowanie radia (mimo iż bazował on na teoriach stworzonych przez Teslę) ostatecznie go przygnębiło.
Tuż przed śmiercią Nikola Tesla złożył ostateczne odwołanie do Sądu Najwyższego USA w sprawie patentu na radio. Wreszcie zostało ono rozpatrzone z korzyścią dla naukowca. Niestety już nie doczekał chwili, gdy sąd przyznał mu pierwszeństwo nad Marconim do zasadniczych patentów.
Jeden z największych geniuszy w historii zmarł w swoim pokoju numer 3327 w hotelu New Yorker między wieczorem 5 stycznia a popołudniem 7 stycznia 1943 roku. Przyczyną jego śmierci był zakrzep tętnicy wieńcowej. Miał 86 lat. Zaraz po jego odejściu rząd Stanów Zjednoczonych zarekwirował wszelkie konspekty i notatki, które należały do Tesli, i określił je mianem „ściśle tajnych”. Nie wiadomo, czy kiedykolwiek się dowiemy, czego dokładnie dotyczyły jego zapiski.

Źródła:
www.tesla.pl
http://pl.wikipedia.org/wiki/Nikola_Tesla
http://nietuzinkowyblognaukowy.blogspot.com/2012/07/tajemnice-nikola-tesli.html

Opracowanie: Anna Klimczak (Redakcja WMM),
Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.

Wyświetlanie 1 - 5 z 103 rezultatów.
Pozycji na stronę 5
z 21